Shloka 41
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat |
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ ఇద్దరూ ఎద్దుల్లా గర్జిస్తూ, మత్తెక్కిన మహాగజాల్లా ఉన్మత్తులై, యోధుల్లో శ్రేష్ఠుడైన భీష్ముణ్ణి సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో అతనిపై దూకారు. అప్పుడు అక్కడ మహా తుములమైన భయంకర యుద్ధం చెలరేగింది. ఆ సమరంలో పాండవులు భీష్ముని ఎదుట శిఖండిని ముందుంచి దాడి చేశారు; అలాగే వీరుడైన శ్వేతుని రక్షించాలనే సంకల్పంతోనూ నిలిచారు. ప్రతిజ్ఞ, నీతి, వ్యూహం, క్షాత్రధర్మం—ఇవన్నీ ప్రేరేపించిన ఆ ఘర్షణ మరింత ఘోరమైంది.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war is not only a contest of strength but also of dharma and strategy: warriors act under duties (protecting allies like Śveta), constraints (Bhīṣma’s stance toward Śikhaṇḍin), and vows, showing that ethical considerations shape even violent conflict.
Sañjaya describes a fierce charge against Bhīṣma. The Pandava side advances with Śikhaṇḍin positioned in front and with the aim of safeguarding Śveta, leading to a massive, chaotic engagement around Bhīṣma’s chariot.