Shloka 19
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
धनु: कूजितविज्ञानं तत्रासीत् प्रतियुद्धयत: । गात्रस्पर्शेन योधानां व्यज्ञास्त परिपन्थिनम्,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया उस संग्राममें इतनी धूल उड़ी कि कुछ सूझ नहीं पड़ता था। केवल धनुषकी टंकारसे ही यह जाना जाता था कि प्रतिद्वन्धी युद्ध कर रहा है। कितने ही योद्धा दूसरे योद्धाओंके शरीरका स्पर्श करके ही यह समझ पाते थे कि यह शत्रुदलका है
sañjaya uvāca | dhanuḥ-kūjita-vijñānaṃ tatrāsīt pratiyuddhayataḥ | gātra-sparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఆ యుద్ధంలో యోధులు ఒకరినొకరు ధనుస్సు టంకారంతోనే గుర్తించగలిగారు; శరీరస్పర్శతో శత్రువుని తేల్చుకున్నారు. శ్రేష్ఠ యోధుడైన భీష్ముణ్ని సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో వారు దూసుకొచ్చిన వేళ, యుద్ధం మహా తుములంగా మారింది.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral and practical chaos of war: when violence escalates, clarity and discernment collapse, and even identifying friend or foe becomes difficult—underscoring the grave cost of battle despite heroic ideals.
Sañjaya describes a moment of intense fighting where dust and tumult obscure vision; warriors identify opponents by the sound of bowstrings or by touch, as the assault concentrates on Bhīṣma and the battle becomes fiercely uproarious.