Shloka 43
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
अन्त: करणका निग्रह करना
antaḥkaraṇasya nigrahaḥ, indriyāṇāṃ damaḥ, dharmapālanārthaṃ duḥkha-sahiṣṇutā, bahiḥ-antar-śaucaṃ, aparādhakṣamā, mana-indriya-śarīrāṇāṃ ārjavam, veda-śāstra-īśvara-paraloka-ādiṣu śraddhā, veda-śāstrādhyayana-adhyāpanaṃ, paramātma-tattvānubhavaś ca—etāni sarvāṇi brāhmaṇasya svabhāvajāni karmāṇi. śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam, dānaṃ īśvarabhāvaś ca—kṣātraṃ karma svabhāvajam.
అంతఃకరణ నియమం, ఇంద్రియనిగ్రహం, ధర్మరక్షణార్థం కష్టసహనం, బాహ్యాంతర శుచిత్వం, ఇతరుల అపరాధాలను క్షమించడం, మనస్సు–ఇంద్రియాలు–శరీరంలో సరళత, వేదశాస్త్రాలు, ఈశ్వరుడు, పరలోకం పట్ల శ్రద్ధ, వేదశాస్త్రాల అధ్యయనం–అధ్యాపనం, పరమతత్త్వానుభవం—ఇవి బ్రాహ్మణుని స్వభావజ కర్మలు. శౌర్యం, తేజస్సు, ధృతి, దాక్ష్యం, యుద్ధంలో పారిపోకపోవడం, దానం, స్వామిభావం—ఇవి క్షత్రియుని స్వభావజ కర్మలు.
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse outlines svabhāva-jāni karmāṇi—duties that naturally arise from one’s disposition—contrasting the Brahmin’s orientation toward restraint, purity, learning, and realization with the Kshatriya’s orientation toward courage, steadfast protection in battle, skill, generosity, and responsible authority.
In the Bhishma Parva’s dharma-discussion context, Arjuna is asking about the defining qualities and natural works associated with social roles (especially Brahmin and Kshatriya), framing ethical conduct and battlefield responsibility as expressions of inner nature rather than mere external labels.