Shloka 14

उत्पतद्धिश्व तैस्तत्र समुद्भूतं महद्‌ रज: । दिवाकररथं प्राप्प छादयामास भास्करम्‌,वहाँ घोड़ोंके उछलने-कूदनेसे जो बड़े जोरकी धूलि ऊपरको उठी, उसने मानो सूर्यके रथके समीप पहुँचकर उन्हें आच्छादित कर दिया

sañjaya uvāca | utpatadbhir aśvais tatra samudbhūtaṃ mahad rajaḥ | divākararathaṃ prāpya chādayāmāsa bhāskaram ||

సంజయుడు పలికెను—అక్కడ ఆ అశ్వాలు ఎగిరి దూకుటవలన మహా ధూళి మేఘము పైకి లేచెను; అది సూర్యుని రథమునకు చేరినట్లు, ప్రకాశమయ భాస్కరుని కప్పివేసెను।

उत्पतद्भिःby (the) leaping (ones)
उत्पतद्भिः:
Karana
TypeAdjective
Rootउत्-पत् (धातु) → उत्पतत् (वर्तमान कृदन्त)
Formपुं, तृतीया, बहुवचन
अश्वैःby horses
अश्वैः:
Karana
TypeNoun
Rootअश्व
Formपुं, तृतीया, बहुवचन
तैःby them
तैः:
Karana
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formपुं, तृतीया, बहुवचन
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
समुद्भूतम्arisen, produced
समुद्भूतम्:
Karta
TypeAdjective
Rootसम्-उद्-भू (धातु) → समुद्भूत (भूतकृदन्त)
Formनपुं, प्रथमा, एकवचन
महत्great, huge
महत्:
Karta
TypeAdjective
Rootमहत्
Formनपुं, प्रथमा, एकवचन
रजःdust
रजः:
Karta
TypeNoun
Rootरजस्
Formनपुं, प्रथमा, एकवचन
दिवाकर-रथम्the Sun's chariot
दिवाकर-रथम्:
Karma
TypeNoun
Rootदिवाकर + रथ
Formपुं, द्वितीया, एकवचन
प्राप्यhaving reached
प्राप्य:
TypeIndeclinable
Rootप्र-आप् (धातु) → प्राप्य (क्त्वान्त अव्यय)
छादयामासcovered
छादयामास:
TypeVerb
Rootछाद् (धातु)
Formलिट् (परस्मैपद, परोक्षभूत/कथन-भूत), प्रथम, एकवचन
भास्करम्the Sun
भास्करम्:
Karma
TypeNoun
Rootभास्कर
Formपुं, द्वितीया, एकवचन

संजय उवाच

S
Sañjaya
A
aśvāḥ (horses)
R
rajaḥ (dust cloud)
D
divākara (Sun)
D
divākararatha (Sun’s chariot, figurative)

Educational Q&A

The verse underscores how the violence and agitation of war can obscure perception and order—symbolized by dust veiling the Sun—hinting that in conflict, clarity and discernment are easily eclipsed.

Sañjaya describes the battlefield scene: horses are leaping and charging, raising an immense dust cloud that rises so high it seems to reach the Sun’s chariot and cover the Sun itself.