Shloka 2
भीष्मरक्षण-प्रकरणम् / The Protective Screen around Bhīṣma and the Śalya–Yudhiṣṭhira Clash
स ध्यात्वा सुचिरं काल॑ दुः:खरोषसमन्वित: । श्वसमानो यथा नाग: प्रणुन्नो वाकुशलाकया,वे दुःख और रोषसे युक्त होकर दीर्घकालतक कुछ सोचते हुए लंबी साँस खींचते रहे। वाणीरूपी अंकुशसे पीड़ित होकर वे हाथीके समान व्यथाका अनुभव करने लगे
sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkha-roṣa-samanvitaḥ | śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vāg-uśalākayā ||
దుఃఖం, కోపంతో కూడి ఆయన చాలాసేపు ఆలోచిస్తూ, ఏనుగులా గాఢంగా ఊపిరి పీల్చాడు. వాక్యరూప అంకుశంతో గుచ్చబడినట్లుగా అంతరంలో వ్యథను అనుభవించాడు।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical power of speech: sharp words can act like a goad, provoking grief and anger that disturb inner balance. It implicitly values restraint and mindful speech, especially when decisions carry moral and social consequences.
Sañjaya describes a person who, after long reflection, is overwhelmed by sorrow and wrath and begins to breathe heavily. The simile compares his agitation to an elephant prodded by a hook—here, the ‘hook’ is cutting speech that has pierced and unsettled him.