Shloka 6
भीष्म-पर्व अध्याय १०० — त्रिगर्त-आक्रमण, भीष्म-केन्द्रित पुनर्संयोजन, तथा शक्त्यस्त्र-विनिमय
(त्वयि युद्धविमुखे चापि जितश्वास्मि हि पाण्डवै: । द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम ।।
sañjaya uvāca |
tvayi yuddha-vimukhe cāpi jitaśvo 'smi hi pāṇḍavaiḥ |
droṇasya pramukhe vīrā hatās te bhrātaro mama ||
bhīmasenena rādheya mama caivānupaśyataḥ |
nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avaradhyair daivatair api |
so 'haṃ saṃśayam āpatan naḥ prahariṣye kaṃ raṇe ||
సంజయుడు అన్నాడు— “ఓ రాధానందనా! నీవు యుద్ధానికి విముఖుడవడంతో పాండవులు నన్ను జయించారు. ద్రోణుని సమక్షంలోనే, నా కళ్లముందే, భీమసేనుడు నా వీర సోదరులను సంహరించాడు. దేవతలకైనా అవధ్యులైన ఆ శూర పాండవుల చేత పరాజితుడై నేను జీవితం గురించిన సందేహంలో పడ్డాను. ఇలాంటి స్థితిలో రణంలో నేను ఎవరిపై దాడి చేయగలను?”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical and psychological collapse that follows when a key warrior withdraws from duty: defeat, grief, and loss of resolve spread through the ranks. It underscores how responsibility in war is collective—one person’s refusal to fight can demoralize allies and intensify the sense of helplessness against an apparently ‘invincible’ opponent.
Sañjaya reports that because Karṇa has turned away from fighting, the Pāṇḍavas have gained the upper hand. In the presence of Droṇa, Bhīma has slain the speaker’s heroic brothers while he watched. Overwhelmed by the Pāṇḍavas—described as unconquerable even by the gods—he falls into doubt and asks how he can strike anyone in battle in such a condition.