Shloka 31
Ulūpī’s Disclosure and the Saṃjīvana-Maṇi: Arjuna’s Restoration (उलूपी-प्रकटनं संजीवनमणि-स्थापनं च)
Devanagari script
यथाकामं व्रजत्येष यज्ञियाश्वो नरर्षभ । स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि न स्थान विद्यते मम,“नरश्रेष्ठ! यह यज्ञका घोड़ा अपनी इच्छाके अनुसार चलता है (इसे कहीं भी रोकनेका नियम नहीं है); अतः तुम्हारा कल्याण हो। मैं अब जाऊँगा। इस समय मेरे ठहरनेके लिये कोई स्थान नहीं है”
Translation
నరశ్రేష్ఠా! ఈ యజ్ఞాశ్వము తన ఇష్టానుసారంగా సంచరిస్తుంది; దీనిని ఆపవలసిన నియమం లేదు. నీకు మంగళం కలుగుగాక. నేను ఇప్పుడు వెళ్తున్నాను; ఈ సమయంలో నాకు నిలిచేందుకు స్థలం లేదు.
Word by Word
यथाas, according to
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
कामम्desire, wish (as one wishes)
कामम्:
Karma
TypeNoun
Rootकाम
FormMasculine, Accusative, Singular
व्रजतिgoes, proceeds
व्रजति:
TypeVerb
Rootव्रज्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
एषःthis (one)
एषः:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
यज्ञियःsacrificial, fit for sacrifice
यज्ञियः:
TypeAdjective
Rootयज्ञिय
FormMasculine, Nominative, Singular
अश्वःhorse
अश्वः:
Karta
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Nominative, Singular
नरर्षभO bull among men
नरर्षभ:
TypeNoun
Rootनर-ऋषभ
FormMasculine, Vocative, Singular
स्वस्तिwell-being, auspiciousness
स्वस्ति:
TypeIndeclinable
Rootस्वस्ति
तेto you
ते:
Sampradana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormDative, Singular
अस्तुmay it be
अस्तु:
TypeVerb
Rootअस्
FormImperative, Third, Singular, Parasmaipada
गमिष्यामिI shall go
गमिष्यामि:
TypeVerb
Rootगम्
FormSimple Future, First, Singular, Parasmaipada
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
स्थानम्place, lodging
स्थानम्:
Karta
TypeNoun
Rootस्थान
FormNeuter, Nominative, Singular
विद्यतेexists, is found
विद्यते:
TypeVerb
Rootविद्
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada
ममof me, for me
मम:
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormGenitive, Singular
Speaker
अर्जुन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes