Shloka 17
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
इस वृक्षपर रहनेवाले (मन-बुद्धिरूप) दो पक्षी हैं, जो नित्य क्रियाशील होनेपर भी अचेतन हैं। इन दोनोंसे श्रेष्ठ अन्य (आत्मा) है, वह ज्ञानसम्पन्न कहा जाता है ।। अचेतन: सत्त्वसंख्याविमुक्त: सत्त्वात् परं चेतयतेडन्तरात्मा । स क्षेत्रवित् सर्वसंख्यातबुद्धि- गुणातिगो मुच्यते सर्वपापै:,संख्यासे रहित जो सत्त्व अर्थात् मूलप्रकृति है, वह अचेतन है। उससे भिन्न जो जीवात्मा है, उसे अन्तर्यामी परमात्मा ज्ञानसम्पन्न करता है। वही क्षेत्रको जाननेवाला जब सम्पूर्ण तत्त्वोंको जान लेता है, तब गुणातीत होकर सब पापोंसे छूट जाता है
vayudeva uvāca | asmin vṛkṣe paryavasthitau (mano-buddhi-rūpau) dvau pakṣiṇau staḥ, yau nityaṃ kriyāśīlau sanāv api acetanaḥ | etābhyāṃ śreṣṭho 'nyaḥ (ātmā) sa jñānasampanna iti kathyate || acetanaḥ sattva-saṅkhyā-vimuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayaty antarātmā | sa kṣetrajñaḥ sarva-saṅkhyāta-buddhir guṇātīto mucyate sarva-pāpaiḥ ||
వాయువు పలికెను— ఈ వృక్షముపై రెండు పక్షులు నివసించుచున్నవి—మనస్సు, బుద్ధి అనే రూపకాలు; అవి నిత్యక్రియాశీలమైనప్పటికీ స్వయంగా అచేతనములు. ఈ రెండింటికన్నా శ్రేష్ఠమైన మరొకటి ఉంది—ఆత్మ—అది జ్ఞానసంపన్నమని చెప్పబడుతుంది. సంఖ్యకు అతీతమైన మూలప్రకృతి (సత్త్వ) అచేతనము; దానికంటే భిన్నమైన జీవాత్మను అంతర్యామి పరమాత్మ చైతన్యపరచి ప్రకాశింపజేస్తాడు. క్షేత్రజ్ఞుడు సమస్త తత్త్వములను గ్రహించినప్పుడు గుణాతీతుడై సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడగును.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mind and intellect are active instruments but not self-luminous consciousness. True awakening comes from the indwelling Supreme Self (antarātmā/Paramātman). When the knower of the field discerns the principles of prakṛti and the Self, he transcends the guṇas and becomes free from moral and karmic impurity.
Vāyudeva delivers a doctrinal instruction using the metaphor of a tree with two birds. He identifies the ‘birds’ with inner faculties (mind and intellect) and points beyond them to the Self and the inner Ruler, framing liberation as the result of discriminative knowledge and guṇa-transcendence.