Shloka 34
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
चतुर्धा जन्म इत्येतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते । प्राणियोंके रहनेके तीन ही स्थान हैं--जल, थल और आकाश। चौथा स्थान सम्भव नहीं है। देहधारियोंका जन्म चार प्रकारका होता है--अण्डज, उद्धिज्ज, स्वेदजण और जरायुज। समस्त भूत-समुदायका यह चार प्रकारका ही जन्म देखा जाता है || ३२-३३ ३ || अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च
caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate | prāṇināṁ nivāsasya trīṇi sthānāni—jalaṁ thalaṁ ca ākāśaś ca | caturthaṁ sthānaṁ na sambhavati | dehadhāriṇāṁ janma caturvidhaṁ—aṇḍajaṁ udbhijjaṁ svedajaṁ jarāyujaṁ ca | samastasya bhūtasamudāyasya caturvidham eva janma dṛśyate || aparaṇy atha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca ||
వాయుదేవుడు పలికెను—సమస్త జీవసమూహమున జన్మ నాలుగు విధములుగానే దర్శనమగుచున్నది. ప్రాణుల నివాసస్థానములు మూడు మాత్రమే—జలము, స్థలము, ఆకాశము; నాలుగవది సాధ్యము కాదు. దేహధారుల జన్మ నాలుగు విధములు—అండజము, ఉద్భిజ్జము, స్వేదజము, జరాయుజము. ఈ విధముగా సమస్త భూతసమూహమున ఈ నాలుగు జన్మలే కనబడుచున్నవి.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Vāyu teaches a traditional framework for understanding embodied life: beings inhabit three realms (water, land, sky) and are born in four modes—egg-born, sprout-born, moisture-born, and womb/placenta-born—presented as an observable order in nature.
In a didactic passage of the Aśvamedhika Parva, Vāyu speaks as an instructor, explaining how living beings are categorized by habitat and by mode of birth, grounding the discussion in what is ‘seen’ in the world.