Shloka 8
Rajo-guṇa-nirdeśa — Brahmā’s Enumeration of Rajasic Dispositions
संताप, रूप, आयास, सुख-दु:ख, सर्दी, गर्मी, ऐश्वर्य, विग्रह, सन्धि, हेतुवाद, मनका प्रसन्न न रहना, सहनशक्ति, बल, शूरता, मद, रोष, व्यायाम, कलह, ईर्ष्या, इच्छा, चुगली खाना, युद्ध करना, ममता, कुटुम्बका पालन, वध, बन्धन, क्लेश, क्रय-विक्रय, छेदन, भेदन और विदारणका प्रयत्न, दूसरोंके मर्मको विदीर्ण कर डालनेकी चेष्टा, उग्रता, निष्ठुरता, चिल्लाना, दूसरोंके छिद्र बताना, लौकिक बातोंकी चिन्ता करना, पश्चात्ताप, मत्सरता, नाना प्रकारके सांसारिक भावोंसे भावित होना, असत्य भाषण, मिथ्या दान, संशयपूर्ण विचार, तिरस्कारपूर्वक बोलना, निन्दा, स्तुति, प्रशंसा, प्रताप, बलात्कार, स्वार्थबुद्धिसे रोगीकी परिचर्या और बड़ोंकी शुश्रूषा एवं सेवावृत्ति, तृष्णा, दूसरोंके आश्रित रहना, व्यवहार- कुशलता, नीति, प्रमाद (अपव्यय), परिवाद और परिग्रह--ये सभी रजोगुणके कार्य हैं ।। २ --७ || संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् । नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च,संसारमें जो स्त्री, पुरुष, भूत, द्रव्य और गृह आदिमें पृथक्-पृथक् संस्कार होते हैं, वे भी रजोगुणकी ही प्रेरणाके फल हैं
saṁtāpa-rūpa-āyāsa-sukha-duḥkha-śītōṣṇa-aiśvarya-vigraha-sandhi-hetuvāda-manaḥ-aprasāda-titikṣā-bala-śaurya-mada-roṣa-vyāyāma-kalaha-īrṣyā-icchā-paiśunya-yuddha-mamatā-kuṭumba-pālana-vadha-bandhana-kleśa-kraya-vikraya-chedana-bhedana-vidāraṇa-prayatna-para-marma-vidāraṇa-ceṣṭā-ugratā-niṣṭhuratā-krośana-para-chidra-kathana-laukika-cintā-paścāt-tāpa-matsaratā-nānā-saṁsāra-bhāva-bhāvitatā-asatya-bhāṣaṇa-mithyā-dāna-saṁśaya-pūrṇa-vicāra-tiraskāra-pūrvaka-vacana-nindā-stuti-praśaṁsā-pratāpa-balātkāra-svārtha-buddhyā-rogī-paricaryā-vṛddha-śuśrūṣā-sevā-vṛtti-tṛṣṇā-para-āśraya-vyavahāra-kuśalatā-nīti-pramāda-parivāda-parigraha—etāni sarvāṇi rajoguṇasya kāryāṇi || saṁskārā ye ca lokeṣu pravartante pṛthak pṛthak | nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca ||
వాయువు పలికెను—తాపము, దుఃఖము, బాహ్య ఆడంబరము, శ్రమ, సుఖదుఃఖములు, శీతము-ఉష్ణము, ఐశ్వర్యము, విగ్రహము మరియు సంధి, వాదవివాదము, మనస్సు తృప్తిగా నిలువలేకపోవడం, సహనశక్తి, బలము, శౌర్యము, మదము, క్రోధము, వ్యాయామము, కలహము, ఈర్ష్య, కోరిక, చాడీచెప్పుట, యుద్ధము చేయుట, మమకారము, కుటుంబపోషణ, వధ, బంధనము, క్లేశము, క్రయవిక్రయములు, ఛేదన-భేదనములు మరియు విదారణ ప్రయత్నము—అవును, ఇతరుల మర్మస్థానాలను చీల్చివేయుటకు చేసే యత్నము—ఉగ్రత, నిష్ఠురత, కేకలు వేయుట, ఇతరుల దోషాలను బట్టబయలు చేయుట, లోకిక విషయాలపై చింత, పశ్చాత్తాపము, మత్సరము, నానావిధమైన సంసార భావాలతో కదిలిపోవుట, అసత్య వాక్యము, మోసపూరిత దానము, సందేహభరితమైన చంచల ఆలోచన, తృణీకారంతో పలుకుట, నింద, స్తుతి-ప్రశంస, ప్రతాప ప్రదర్శన, బలవంతము, స్వార్థబుద్ధితో రోగి సేవ మరియు పెద్దల శుశ్రూష—తృష్ణ, పరాశ్రయము, వ్యవహార కౌశలము, నీతి, ప్రమాదము/వ్యయము, పరివాదము, పరిగ్రహము—ఇవి అన్నీ రజోగుణ కార్యములు. మరియు లోకమందు స్త్రీ-పురుషులలో, జీవులలో, ద్రవ్యాలలో, గృహములలో మరియు ఆశ్రయాలలో వేరువేరుగా ప్రవహించే సంస్కారములు కూడ రజోగుణ ప్రేరణ ఫలములే.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse classifies a wide range of human behaviors—especially those driven by agitation, desire, rivalry, display, and acquisitiveness—as effects of rajas (the passionate, activating guṇa). It also states that the diverse social and personal ‘saṁskāras’ seen across people, beings, possessions, and dwellings arise from rajas’ prompting.
Vāyudeva is speaking as a teacher, explaining guṇa-based causality: he enumerates many traits and actions and attributes them to rajas, then extends the point by saying that the differentiated patterns of conditioning (saṁskāras) observable in worldly life are likewise rajas-born.