Shloka 1
अपन कराता बछ। रस: षटत्रिशो<ध्याय: ब्रह्माजीके द्वारा तमोगुणका, उसके कार्यका और फलका वर्णन ब्रह्मोवाच तदव्यक्तमनुद्रिक्त सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् । नदद्वारं पुरं विद्यात् त्रिगुणं पजचधातुकम्,ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! जब तीनों गुणोंकी साम्यावस्था होती है, उस समय उसका नाम अव्यक्त प्रकृति होता है। अव्यक्त समस्त प्राकृत कार्योंमें व्यापक, अविनाशी और स्थिर है। उपर्युक्त तीन गुणोंमें जब विषमता आती है, तब वे पञज्चभूतका रूप धारण करते हैं और उनसे नौ द्वारवाले नगर (शरीर)-का निर्माण होता है, ऐसा जानो। इस पुरमें जीवात्माको विषयोंकी ओर प्रेरित करनेवाली मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। इनकी अभिव्यक्ति मनके द्वारा हुई है। बुद्धि इस नगरकी स्वामिनी है, ग्यारहवाँ मन दस इन्द्रियोंसे श्रेष्ठ है
brahmovāca | tad avyaktam anudriktaṁ sarvavyāpi dhruvaṁ sthiram | navadvāraṁ puraṁ vidyāt triguṇaṁ pañcadhātukam |
బ్రహ్ముడు పలికెను—“అవిక్షుభ్ధమై, సర్వవ్యాపకమై, అవినాశియై, స్థిరమై ఉన్న ఆ అవ్యక్త ప్రకృతినే మూలాధారముగా గ్రహించాలి. మూడు గుణములు సమ్యావస్థలో ఉన్నప్పుడు దానిని ‘అవ్యక్త’మని అంటారు. ఆ మూడు గుణములలో వైషమ్యం కలిగినప్పుడు అవి పంచభూతరూపమును ధరించి, వాటినుండే ‘తొమ్మిది ద్వారముల నగరం’—ఈ శరీరము—ఉద్భవిస్తుంది అని తెలుసుకొనుడి।”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Creation and embodiment are explained through Sāṅkhya categories: the unmanifest Prakṛti remains stable in guṇa-equilibrium, but when the guṇas become imbalanced, the five elements arise and the embodied ‘nine-gated city’ (the body) is formed.
A doctrinal discourse is underway: Brahmā instructs sages about the metaphysical origin of the body and the cosmos, using the image of the body as a city with nine gates and grounding it in the dynamics of the three guṇas.