Shloka 1
अन्तर्वन-विद्यारण्योपमा
The Allegory of the Inner Forest of Knowledge
/ है अर ० छा | अ-क्राछ सप्तविशो< ध्याय: अध्यात्मविषयक महान् वनका वर्णन ब्राह्मण उवाच संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम् । मोहान्धकारतिमिरं लोभव्याधिसरीसूपम्,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! जहाँ संकल्परूपी डाँस और मच्छरोंकी अधिकता होती है। शोक और हर्षरूपी गर्मी, सर्दीका कष्ट रहता है, मोहरूपी अन्धकार फैला हुआ है, लोभ तथा व्याधिरूपी सर्प विचरा करते हैं। जहाँ विषयोंका ही मार्ग है, जिसे अकेले ही तै करना पड़ता है तथा जहाँ काम और क्रोधरूपी शत्रु डेरा डाले रहते हैं, उस संसाररूपी दुर्गम पथका उल्लंघन करके अब मैं ब्रह्मरूपी महान् वनमें प्रवेश कर चुका हूँ
brāhmaṇa uvāca | saṅkalpa-daṁśa-maśakaṁ śoka-harṣa-himātapam | mohāndhakāra-timiraṁ lobha-vyādhi-sarīsṛpam ||
బ్రాహ్మణుడు పలికెను—ప్రియతమా! అక్కడ సంకల్పరూప దోమలు, కాటుకీటకాలు గుంపులుగా ఉంటాయి; శోకము, హర్షము శీతతాపాలవలె బాధిస్తాయి; మోహమనే అంధకార-తిమిరం వ్యాపించి ఉంటుంది; లోభము మరియు వ్యాధిరూప సర్పసరీసృపాలు సంచరిస్తుంటాయి. అక్కడ విషయమార్గమే మార్గం; దానిని ఒంటరిగా దాటవలసి వస్తుంది; కామక్రోధరూప శత్రువులు శిబిరం వేసి ఉంటారు. అట్టి సంసారమనే దుర్గమ పథాన్ని దాటి, నేను ఇప్పుడు బ్రహ్మమనే మహావనంలో ప్రవేశించితిని।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Worldly existence (saṁsāra) is portrayed as a perilous path filled with mental agitation (saṅkalpa), emotional extremes (śoka/harṣa), delusion (moha), and destructive tendencies like greed and illness. The implied ethical-spiritual counsel is to transcend these inner afflictions through detachment and move toward Brahman—stable, liberating self-knowledge.
A Brahmin addresses a beloved listener and uses vivid metaphors to describe the dangers of saṁsāra. He declares that he has crossed that difficult worldly route—where one must proceed alone and face enemies like desire and anger—and has entered the ‘great forest of Brahman,’ indicating a turn toward renunciation and spiritual realization.