Shloka 5
धृतराष्ट्रस्य पाण्डवेषु प्रीति-वृत्तान्तः | Dhṛtarāṣṭra’s Affectionate Disposition toward the Pāṇḍavas
भीमसेन गुप्त रीतिसे धृतराष्ट्रको अप्रिय लगनेवाले काम किया करते थे तथा अपने द्वारा नियुक्त किये हुए कृतज्ञ पुरुषोंसे उनकी आज्ञा भी भंग करा दिया करते थे ।। स्मरन् दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्यप्यस्य कानिचित् | अथ भीम: सुहन्मध्ये बाहुशब्दं तथाकरोत्,प्रोवाचेदं सुसंरब्धो भीम: स परुषं वच: । राजा धृतराष्ट्रकी जो दुष्टतापूर्ण मन्त्रणाएँ होती थीं और तदनुसार ही जो उनके कई दुर्बर्ताव हुए थे, उन्हें सदा भीमसेन याद रखते थे। एक दिन अमर्षमें भरे हुए भीमसेनने अपने मित्रोंके बीचमें बारंबार अपनी भुजाओंपर ताल ठोंका और धुृतराष्ट्र एवं गान्धारीको सुनाते हुए रोषपूर्वक यह कठोर वचन कहा। वे अपने शत्रु दुर्योधन, कर्ण और दुःशासनको याद करके यों कहने लगे--
smaran durmantritaṃ tasya vṛttāny apy asya kānicit | atha bhīmaḥ suhṛn-madhye bāhu-śabdaṃ tathākarot, provācedaṃ susaṃrabdho bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ |
ధృతరాష్ట్రుని దుర్మంత్రిత యోచనలు, అతని గత దుష్కృత్యాలలో కొన్ని స్మరించుకొని భీముడు తన అమర్షాన్ని ఆపుకోలేకపోయాడు. అప్పుడు స్నేహితుల మధ్య అతడు మళ్లీ మళ్లీ తన భుజాలపై చప్పట్లు కొట్టి ఘోషించాడు; ధృతరాష్ట్రుడు, గాంధారీ వినునట్లు కోపాగ్నితో రగిలి భీముడు కఠిన వచనాలు పలికాడు. దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు, దుఃశాసనుడిని తలచుకొని అదే ధోరణిలో మాట్లాడసాగాడు।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how ill counsel (durmantrita) and unethical conduct leave lasting moral consequences: even after the war, unresolved resentment can erupt into harsh speech. It implicitly warns that anger and vindictive remembrance can undermine restraint and dharmic speech.
Vaiśampāyana narrates that Bhīma, remembering Dhṛtarāṣṭra’s past wrongs and schemes, becomes enraged. In front of his companions he strikes his arms loudly and speaks harshly, intending Dhṛtarāṣṭra and Gāndhārī to hear, while recalling Duryodhana, Karṇa, and Duḥśāsana.