Shloka 47
Śrāddha-Kalpa: Pitṛ-Pūjā and Tithi-Phala (श्राद्धकल्पः पितृपूजा च तिथिफलम्)
अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्व॒ इति दर्शनम् “यह सुवर्ण अग्नि और सोमरूप है। इस बातको तुम निश्चितरूपसे जान लो। बकरा, अग्नि, भेड़, वरुण तथा घोड़ा सूर्यका अंश है। ऐसी दृष्टि रखनी चाहिये ।। कुण्जराश्व मृगा नागा महिषाश्चासुरा इति,'भगुनन्दन! हाथी और मृग नागोंके अंश हैं। भैंसे असुरोंके अंश हैं। मुर्गा और सूअर राक्षसोंके अंश हैं इडा--गौ, दुग्ध और सोम--ये सब भूमिरूप ही हैं। ऐसी स्मृति है
bhīṣma uvāca | ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śva iti darśanam | suvarṇa eṣa agni-soma-rūpaḥ | etad yuṣmābhiḥ niścayena jñeyam | ajas tv agniḥ, meṣo varuṇaḥ, aśvaḥ sūryāṃśa iti dṛṣṭiḥ kartavyā || kuñjarāśva-mṛgā nāgā mahīṣāś cāsurā iti | bhagunandana, kuñjarāḥ mṛgāś ca nāgāṃśāḥ | mahīṣā asurāṃśāḥ | kukkuṭaḥ sūkaraś ca rākṣasāṃśāḥ | iḍā-gauḥ dugdhaṃ somaś ca—ete sarve bhūmi-rūpā iti smṛtiḥ ||
భీష్ముడు అన్నాడు—“ఋషులు బోధించిన దర్శనం ఇది: మేకను అగ్నిగా, పొట్టేలును వరుణుడిగా, గుర్రాన్ని సూర్యుడిగా భావించాలి. అలాగే నిశ్చయంగా తెలుసుకో—స్వర్ణము అగ్ని-సోమ స్వరూపమే. ఓ భృగునందనా, ఏనుగులు, జింకలు, నాగులు—నాగస్వభావ భాగమని; గేదెలు అసురస్వభావ భాగమని; కోడి మరియు వరాహము రాక్షసస్వభావ భాగమని చెప్పబడింది. ఇంకా స్మృతిప్రకారం ఇడా, ఆవులు, పాలు, సోమము—ఇవన్నీ భూమిస్వరూపమే అని గుర్తించబడింది.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches a symbolic, dharmic way of perception: certain animals and substances are to be contemplated as manifestations or ‘portions’ (aṃśa) of specific cosmic powers (Agni, Varuṇa, Sūrya, etc.). This sacralizes the natural world and frames ritual and ethical conduct through a Vedic cosmological lens.
In the Anushasana Parva’s instruction section, Bhishma continues advising the listener (addressed as ‘Bhagunandana’) by citing traditional classifications: animals and items are linked to devas, asuras, and rākṣasas, and certain nourishing principles (iḍā, cow, milk, Soma) are connected with Earth. The passage functions as doctrinal guidance on how to ‘see’ beings within a sacred order.