Shloka 37
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
जो गौओंके प्रति क्षमाशील, उनकी रक्षा करनेमें समर्थ, कृतज्ञ और आजीविकासे रहित है, ऐसे ब्राह्मणको गोदानका उत्तम पात्र बताया गया है। जो बूढ़ा हो, रोगी होनेके कारण पथ्य-भोजन चाहता हो, दुर्भिक्ष आदिके कारण घबराया हो, किसी महान् यज्ञका अनुष्ठान करनेवाला हो या जिसके लिये खेतीकी आवश्यकता आ पड़ी हो, होमके लिये हविष्य प्राप्त करनेकी इच्छा हो अथवा घरमें स्त्रीके बच्चा पैदा होनेवाला हो अथवा गुरुके लिये दक्षिणा देनी हो अथवा बालककी पुष्टिके लिये गोदुग्धकी आवश्यकता आ पड़ी हो, ऐसे व्यक्तियोंको ऐसे अवसरोंपर गोदानके लिये सामान्य देश-काल माना गया है (ऐसे समयमें देश-कालका विचार नहीं करना चाहिये)। जिन गौओंका विशेष भेद जाना हुआ हो, जो खरीदकर लायी गयी हों अथवा ज्ञानके पुरस्काररूपसे प्राप्त हुई हों अथवा प्राणियोंके अदला-बदलीसे खरीदी गयी हों या जीतकर लायी गयी हों अथवा दहेजमें मिली हों, ऐसी गौएँ दानके लिये उत्तम मानी गयी हैं” ।। नाचिकेत उवाच श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम् अभावे गोप्रदातृणां कथं लोकान् हि गच्छति
nāciketa uvāca | śrutvā vaivasvatavacas tad ahaṃ punar abruvam | abhāve gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān hi gacchati ||
గోవుల పట్ల క్షమాశీలుడై, గోరక్షణకు సమర్థుడై, కృతజ్ఞుడై, జీవనోపాధి లేమితో ఉన్నవాడైన బ్రాహ్మణుడే గోదానానికి ఉత్తమ పాత్రుడని చెప్పబడింది. వృద్ధుడై ఉండవచ్చు; రోగంతో పథ్యాహారం కోరువాడై ఉండవచ్చు; దుర్భిక్షాది కారణాలతో భయాక్రాంతుడై ఉండవచ్చు; మహాయజ్ఞాన్ని అనుష్ఠించువాడై ఉండవచ్చు; లేదా వ్యవసాయానికి అవసరం వచ్చినవాడై ఉండవచ్చు; హోమార్థం హవిస్సు పొందాలని కోరువాడై ఉండవచ్చు; ఇంట్లో స్త్రీ ప్రసవసన్నగా ఉండవచ్చు; గురువుకు దక్షిణ ఇవ్వవలసి ఉండవచ్చు; లేదా బాలుని పుష్టికోసం గోదుగ్ధం అవసరమై ఉండవచ్చు—ఇలాంటి సందర్భాల్లో గోదానానికి దేశ-కాల విచారణ చేయనక్కరలేదు; ఇవే సాధారణ దేశ-కాలమని స్మృతి చెబుతుంది. ప్రత్యేక గుర్తింపు తెలిసిన గోవులు, కొనుగోలు చేసి తెచ్చినవి, జ్ఞానపురస్కారంగా పొందినవి, ప్రాణవినిమయంతో కొనబడినవి, జయంతో పొందినవి, లేదా యౌతకంగా (వివాహ బహుమతి/కట్నంగా) వచ్చినవి—ఇలాంటి గోవులు దానానికి ఉత్తమమని భావిస్తారు. నచికేతుడు అన్నాడు—వైవస్వత యముని మాటలు విని నేను మళ్లీ అడిగాను—“గోదానదాతలు లేకపోతే మనిషి ఆ లోకాలను ఎలా పొందగలడు?”
नाचिकेत उवाच