Shloka 15
दानफलप्रकरणम् — उपानहदानं, तिलदानं, भूमिदानं, गोदानं, अन्नदानं च
Gifts and Their Stated Results: Footwear, Sesame, Land, Cows, and Food
नाभूमिपतिना भूमिरधिष्ठेया कथंचन । नचापात्रेण वा ग्राह्मा दत्तदाने न चाचरेत्
Bhīṣma uvāca: na bhūmipatinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṃcana | na cāpātreṇa vā grāhyā dattadāne na cācaret | akṣayaṃ ca bhaved dattaṃ pitṛbhyaḥ tan na saṃśayaḥ | tasmāc chrāddheṣv idaṃ vidvān bhuñjataḥ śrāvayed dvijān ||
భీష్ముడు పలికెను—భూమికి యథార్థ స్వామి కానివాడు ఏ విధంగానూ ఆ భూమిని అధిష్ఠించకూడదు. అలాగే అపాత్రుడు భూమిదానాన్ని స్వీకరించకూడదు; దానంగా ఇచ్చిన భూమిని మళ్లీ తన వినియోగంలోకి తెచ్చుకోకూడదు. పితృదేవతల నిమిత్తం ఇచ్చిన దానం అక్షయమవుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి శ్రాద్ధక్రియ జరుగుతున్నప్పుడు జ్ఞాని ఈ నియమాన్ని ద్విజ బ్రాహ్మణులకు వినిపించాలి.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Respect rightful ownership and the sanctity of gifts: do not seize land without legitimate title, do not accept land if one is unqualified, and do not reclaim or use land once it has been donated—especially when given in connection with ancestral rites, whose merit is said to be imperishable.
In Bhishma’s instruction on dharma (Anuśāsana Parva), he lays down rules governing land and gifting, linking proper conduct in donations—particularly those connected with śrāddha—to enduring benefit for the ancestors and to social-legal order.