Shloka 19
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भरतनन्दन! कहीं-कहीं कृत्रिम पुत्र भी देखा जाता है। वह ग्रहण करने या अपना मान लेने मात्रसे ही अपना हो जाता है। वहाँ वीर्य या क्षेत्र कोई भी उसके पुत्रत्व-निश्चयमें कारण होता दिखायी नहीं देता ।। युधिष्ठिर उदाच कीदृश: कृतक: पुत्र: संग्रहादेव लक्ष्यते । शुक्र क्षेत्र प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यंन भारत,युधिष्ठिरने पूछा--भारत! जहाँ वीर्य या क्षेत्र पुत्रत्वके निश्चयमें प्रमाण नहीं देखा जाता, जो संग्रह करने मात्रसे ही अपने पुत्रके रूपमें दिखायी देने लगता है वह कृत्रिम पुत्र कैसा होता है?
yudhiṣṭhira uvāca | kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate | śukra-kṣetra-pramāṇaṃ vā yatra lakṣyaṃ na bhārata ||
యుధిష్ఠిరుడు అడిగెను—ఓ భారతా! కేవలం సంగ్రహం (స్వీకారం) వల్లనే కుమారుడిగా గుర్తింపబడే, మరియు కుమారత్వ నిర్ణయంలో శుక్రమో క్షేత్రమో ప్రమాణంగా కనిపించని ‘కృతక’ కుమారుడు ఎలాంటి వాడు?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharma-legal inquiry: in some cases, sonship is established not by biological criteria (seed and womb) but by social-ritual acceptance. It highlights that recognized kinship can be constituted through lawful adoption/acceptance, raising questions about the valid criteria for inheritance and familial duty.
During Bhīṣma’s instruction on dharma, Yudhiṣṭhira asks for clarification about the category of ‘kṛtaka putra’—a son who becomes one’s own simply by being taken/accepted—especially where biological proof (śukra and kṣetra) is not the basis for determining sonship.