Shloka 20
Varṇasaṃkara: Causes, Classifications, and Conduct-based Recognition (वर्णसंकरः—हेतु-जाति-आचारनिर्णयः)
आर्षे गोमिथुनं शुल्क केचिदाहुर्मुषैव तत् । अल्पो वा बहु वा राजन् विक्रयस्तावदेव स:,राजन्! कुछ लोग आर्ष विवाहमें एक गाय और एक बैल--इन दो पशुओंको मूल्यके रूपमें लेनेका विधान बताते हैं, परंतु यह भी मिथ्या ही है; क्योंकि मूल्य थोड़ा लिया जाय या बहुत, उतनेहीसे वह कन्याका विक्रय हो जाता है
ārṣe gomithunaṁ śulkaṁ kecid āhur muṣaiva tat | alpo vā bahu vā rājan vikrayas tāvad eva saḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—రాజా! ఆర్ష వివాహంలో ఒక ఆవు, ఒక ఎద్దు—ఇవే శుల్కమని కొందరు చెబుతారు; కాని అది కూడా అసత్యమే. ఎందుకంటే ధర తక్కువైనా ఎక్కువైనా, అది కన్యావిక్రయమే అవుతుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that taking any payment as a condition of marriage—whether small or large—turns the act into a ‘sale’ (vikraya) of the bride, and is therefore ethically and dharmically objectionable, even if some try to justify it under the label of Ārṣa marriage.
In the Anuśāsana Parva’s dharma-instruction, Bhīṣma addresses the king (Yudhiṣṭhira) and clarifies a disputed point about the Ārṣa form of marriage: he rejects the idea that giving a cow and bull as ‘śulka’ is a valid prescription, arguing that it effectively constitutes commercialization of the maiden.