Shloka 1

/ अपन का बा | अपर ३-स्मृतियोंमें निम्नलिखित आठ विवाह बतलाये गये हैं--ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, गान्धर्व, आसुर, राक्षस और पैशाच। किंतु यहाँ १ ब्राह्म, २ प्राजापत्य, ३ गान्धर्व, ४ आसुर और ५ राक्षस--इन्हीं पाँच विवाहोंका उल्लेख किया गया है; अतः यहाँ जो ब्राह्म विवाह है उसीमें स्मृतिकथित दैव और आर्ष विवाहोंका भी अन्तर्भाव समझना चाहिये। इसी प्रकार यहाँ बताये हुए राक्षस विवाहमें उपर्युक्त पैशाच विवाहका समावेश कर लेना चाहिये। प्राजापत्यको ही 'क्षात्र” विवाह भी कहा गया है। २-सापिण्ड्य निवृत्तिके सम्बन्धमें स्मृतिका वचन है--वध्वा वरस्य वा तात: कूटस्थाद्‌ यदि सप्तम: । पंचमी चेत्तयोर्माता तत्सापिण्ड्यं निवर्तते ।। अर्थात्‌ “यदि वर अथवा कन्याका पिता मूल पुरुषसे सातवीं पीढ़ीमें उत्पन्न हुआ है तथा माता पाँचवी पीढ़ीमें पैदा हुई है तो वर और कनन्‍्याके लिये सापिण्ड्यकी निवृत्ति हो जाती है। पिताकी ओरका सापिण्ड्य सात पीढ़ीतक चलता है और माताका सापिण्ड्य पाँच पीढ़ीतक। सात पीढ़ीमें एक तो पिण्ड देनेवाला होता है, तीन पिण्डभागी होते हैं और तीन लेपभागी होते हैं। > भीष्मजी काशिराजकी तीन कन्याओंको हरकर लाये थे, उनमेंसे दोको एक श्रेणीमें रखकर एकवचनका प्रयोग किया गया है, यह मानना चाहिये; तभी आदिपर्व अध्याय १०२ के वर्णनकी संगति ठीक लग सकती है। पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: कन्याके विवाहका तथा कन्या और दौहित्र आदिके उत्तराधिकारका विचार युधिछिर उवाच कन्याया: प्राप्तशुल्काया: पतिक्नैज्ञास्ति कश्नन । तत्र का प्रतिपत्ति: स्यात्‌ तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जिस कन्याका मूल्य ले लिया गया हो उसका ब्याह करनेके लिये यदि कोई उपस्थित न हो, अर्थात्‌ मूल्य देनेवाला परदेश चला गया हो और उसके भयसे दूसरा पुरुष भी उस कनन्‍्यासे विवाह करनेको तैयार न हो तो उसके पिताको क्या करना चाहिये? यह मुझे बताइये

yudhiṣṭhira uvāca | kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiḥ na jñāyate kaścana | tatra kā pratipattiḥ syāt tan me brūhi pitāmaha ||

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— పితామహా! ఒక కన్యకు ముందే శుల్కం (వివాహధనం) స్వీకరించబడింది; కానీ ఇప్పుడు ఆమెకు వరుడు లేడు—శుల్కం ఇచ్చినవాడు పరదేశానికి వెళ్లిపోయాడు, అతని భయంతో మరెవ్వరూ ఆమెను వివాహం చేసుకోవడానికి సిద్ధపడటం లేదు—అప్పుడు ఆమె తండ్రి ఏం చేయాలి? దయచేసి చెప్పండి।

युधिष्ठिरःYudhiṣṭhira
युधिष्ठिरः:
Karta
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular, Parasmaipada
कन्यायाःof a maiden/daughter
कन्यायाः:
TypeNoun
Rootकन्या
FormFeminine, Genitive, Singular
प्राप्त-शुल्कायाःfor whom the bride-price has been received
प्राप्त-शुल्कायाः:
TypeAdjective
Rootप्राप्तशुल्का
FormFeminine, Genitive, Singular
पति-ज्ञःa designated/known husband (the man who paid the price)
पति-ज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootपतिज्ञ
FormMasculine, Nominative, Singular
अस्तिis/exists
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
कश्चनanyone (someone at all)
कश्चन:
Karta
TypePronoun
Rootकश्चन
FormMasculine, Nominative, Singular
तत्रthere/in that case
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
काwhat (which)
का:
Karta
TypePronoun
Rootकिम्
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रतिपत्तिःcourse of action/decision
प्रतिपत्तिः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रतिपत्ति
FormFeminine, Nominative, Singular
स्यात्should be/might be
स्यात्:
TypeVerb
Rootअस्
FormOptative, Third, Singular, Parasmaipada
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
मेto me
मे:
Sampradana
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormDative, Singular
ब्रूहिtell (you)
ब्रूहि:
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperative, Second, Singular, Parasmaipada
पितामहO grandsire
पितामह:
TypeNoun
Rootपितामह
FormMasculine, Vocative, Singular

युधिछिर उवाच

Y
Yudhiṣṭhira
B
Bhīṣma (addressed as Pitāmaha)
K
kanyā (the maiden)
Ś
śulka (bride-price)

Educational Q&A

The verse frames a dharma-legal dilemma: once a bride-price has been accepted, the father’s freedom to remarry the daughter is ethically constrained. Yudhiṣṭhira seeks a principled procedure that protects the maiden’s welfare while respecting obligations created by accepting śulka.

In Anuśāsana Parva, Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma on rules of conduct. Here he presents a specific case: the bride-price has been taken, but the intended groom is absent and others fear marrying her; he asks Bhīṣma what the father should do next according to dharma.