Shloka 47

Devaśarmā–Vipula Dialogue on Ahorātra–Ṛtu as Moral Witnesses (अनुशासन पर्व, अध्याय ४३)

Devanagari script

गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम्‌ यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरु:

Transliteration

gātrāṇi gātrair asyāhaṃ sampravekṣye hi rakṣitum | yady ucchiṣṭām imāṃ patnīm adya paśyati me guruḥ ||

Translation

భీష్ముడు అన్నాడు—ఆమెను కాపాడటానికి అతని అవయవాలకు ఎదురుగా నా అవయవాలనే అడ్డుపెడతాను. ఎందుకంటే నేడు నా గురువు ఈ భార్యను ‘ఉచ్ఛిష్ట’—అవమానితగా, పరిత్యక్తగా—చూస్తే, ఆ అపకీర్తిని నేను ఎలా భరించగలను?

Word by Word

• गात्राणि: limbs
• गात्राणि: Karma
• Type: Noun
• Root: गात्र
• Form: Neuter, Accusative, Plural

• गात्रैः: with (my) limbs
• गात्रैः: Karana
• Type: Noun
• Root: गात्र
• Form: Neuter, Instrumental, Plural

• अस्य: of him/this (man)
• Type: Pronoun
• Root: इदम्
• Form: Masculine/Neuter, Genitive, Singular

• अहम्: I
• अहम्: Karta
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: Nominative, Singular

• सम्प्रवेक्ष्ये: will enter (into)
• Type: Verb
• Root: सम्-प्र-विश्
• Form: Future, 1st, Singular, Parasmaipada

• हि: indeed/for
• Type: Indeclinable
• Root: हि

• रक्षितुम्: to protect
• Type: Verb
• Root: रक्ष्
• Form: Infinitive (Tumun)

• यदि: if
• Type: Indeclinable
• Root: यदि

• उच्छिष्टाम्: defiled/impure
• Type: Adjective
• Root: उच्छिष्ट
• Form: Feminine, Accusative, Singular

• इमाम्: this
• Type: Pronoun
• Root: इदम्
• Form: Feminine, Accusative, Singular

• पत्नीम्: wife
• पत्नीम्: Karma
• Type: Noun
• Root: पत्नी
• Form: Feminine, Accusative, Singular

• अद्य: today/now
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य

• पश्यति: sees
• Type: Verb
• Root: दृश्
• Form: Present, 3rd, Singular, Parasmaipada

• मे: my
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: Genitive, Singular

• गुरुः: teacher/elder
• गुरुः: Karta
• Type: Noun
• Root: गुरु
• Form: Masculine, Nominative, Singular

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• guru (revered elder/teacher)
• patnī (the wife, unnamed in this verse)