Shloka 73
तत्परेणैव नान्येन शक््यं होतस्य दर्शनम् । किंतु वे बालक हैं। अहंकारवश अपनेको पण्डित मानते हैं। अतः वे जो पूर्वोक्त निश्चय करते हैं
tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hotasya darśanam |
ఆ పరమ తత్త్వ దర్శనం దానిపైనే ఏకాగ్ర నిష్ఠతో ఉండినవాడికే సాధ్యం; ఇతర మార్గాలతో కాదు. కేవలం ఇంద్రియ ప్రత్యక్షం ఆధారంగా సత్య నిర్ణయం చేయడం ఎల్లప్పుడూ యుక్తం కాదు; ఆకాశంలోని నీలిమి ప్రత్యక్షంగా కనిపించినా చివరకు అది మిథ్యగా తేలినట్లే. అందువల్ల ధర్మం, ఈశ్వరుడు, పరలోకం వంటి విషయాలలో శాస్త్రప్రామాణ్యమే శ్రేష్ఠం; ఎందుకంటే ఇతర ప్రమాణాలు ఆ పరిధికి చేరలేవు. ‘బ్రహ్మమే ఒక్కడే జగత్తుకు కారణం ఎలా?’ అని అడిగితే—ఆలస్యం విడిచి దీర్ఘకాలం యోగాభ్యాసం చేయాలి, తత్త్వసాక్షాత్కారానికి నిరంతరం ప్రయత్నించాలి, జీవనాన్ని ధర్మబద్ధంగా నిర్వహిస్తూ సాగాలి; అలా నిరంతర యత్నశీలుడైనవాడే ఆ తత్త్వాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శించగలడు, మరెవ్వరూ కాదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Direct realization of the supreme truth is possible only through sustained, single-minded spiritual discipline (yoga) and persistent effort; sense-perception alone cannot adjudicate realities beyond its reach, so śāstra is authoritative regarding dharma, God, and the afterlife.
Bhīṣma instructs the listener by critiquing overconfidence in mere perception and intellectual pride, using the example of the sky’s apparent blueness to show perceptual error, and then prescribing long-term yogic practice and steady striving as the means to ‘see’ Brahman.