Shloka 54
अध्याय १६ — शङ्कर-उमा-वरदानम् तथा तण्डि-स्तुतिः (Śaṅkara–Umā Boon-Granting and Taṇḍi’s Hymn)
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्न यः पर: । चन्द्रमा, सूर्य, नक्षत्र, ग्रह, वायु, ध्रुव, सप्तर्षि, सात भुवन, मूल प्रकृति, महत्तत्त्व, विकारोंके सहित विशेषपर्यन्त समस्त तत्त्व, ब्रह्माजीसे लेकर कीटपर्यन्त सम्पूर्ण जगत्, भूतादि, सत् और असत् आठ प्रकृतियाँ तथा प्रकृतिसे परे जो पुरुष है, इन सबके रूपमें ये महादेवजी ही विराजमान हैं || ५२-५३ ह || अस्य देवस्य यद् भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते,इन महादेवजीका अंशभूत जो सम्पूर्ण जगत् चक्रकी भाँति निरन्तर चलता रहता है, वह भी ये ही हैं। ये परमानन्दस्वरूप हैं। जो शाश्वत ब्रह्म है, वह भी ये ही हैं। ये ही विरक्तोंकी गति हैं और ये ही सत्पुरुषोंके परमभाव हैं
aṣṭau prakṛtayaś caiva prakṛtibhyaś ca yaḥ paraḥ | candramā sūrya nakṣatrāṇi grahā vāyur dhruvaḥ saptaṛṣayaḥ sapta bhuvanāni mūlaprakṛtir mahattattvaṃ vikārāḥ saha viśeṣaparyantaṃ samasta-tattvaṃ brahmādito kīṭaparyantaṃ samastaṃ jagat bhūtādi sat asac ca | aṣṭau prakṛtayaḥ prakṛteḥ paraś ca yaḥ puruṣaḥ—ete sarvarūpeṇa mahādeva eva virājate || asya devasya yad bhāgaṃ kṛtsnaṃ samparivartate | cakravad anavarataṃ carati yad idaṃ jagat tad api sa eva | sa paramānandasvarūpaḥ | yaḥ śāśvataṃ brahma sa eva | sa viraktānāṃ gatiḥ | sa satpuruṣāṇāṃ parama-bhāvaḥ ||
వాయువు పలికెను—ఎనిమిది ప్రకృతులు, అలాగే ప్రకృతికి అతీతమైన పురుషుడు; చంద్రుడు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, వాయువు, ధ్రువతార, సప్తర్షులు, ఏడు భువనాలు; మూలప్రకృతి, మహత్తత్త్వం, వికారాలతో కూడి విశేషాంతం వరకు ఉన్న సమస్త తత్త్వాలు; బ్రహ్మ నుండి కీటకము వరకు సమస్త జగత్తు; భూతాది మరియు సత్-అసత్—ఈ అన్ని రూపాలలో మహాదేవుడే విరాజిల్లుచున్నాడు. మరియు ఈ దేవుని ఆ సంపూర్ణ అంసము, చక్రంలా నిరంతరం తిరుగుతూ సమస్త జగత్తును నడిపించుచున్నది—అదీ ఆయనే. ఆయనే పరమానందస్వరూపుడు, ఆయనే శాశ్వత బ్రహ్మ; ఆయనే విరక్తుల గతి, ఆయనే సత్పురుషుల పరమభావము.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an all-encompassing vision of Mahādeva: both the manifest cosmos (celestial bodies, worlds, beings, and the chain of tattvas from root nature to particular forms) and the transcendent principle beyond nature (puruṣa, eternal Brahman) are presented as His presence. Ethically, it grounds devotion and renunciation in a unified metaphysical reality—seeing the divine in all and aiming for the highest state through detachment and truth.
Vāyu is speaking in praise and exposition of Mahādeva’s supremacy, describing how the universe continuously cycles like a wheel as an aspect of the deity, and identifying Mahādeva with supreme bliss, eternal Brahman, and the final refuge of renunciants and the realized.