Shloka 95

Devanagari script

चतुर्मूर्तिश्नतुर्बाह श्वत॒र्व्यूहश्चतुर्गति: । चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात्‌,७६५ चतुर्मूर्ति:-राम, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्नरूप चार मूर्तियोंवाले, ७६६ चतुर्बाहु:-चार भुजाओंवाले, ७६७ चतुर्व्यूह:-वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्म और अनिरुद्ध--इन चार व्यूहोंसे युक्त, ७६८ चतुर्गति:-सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्यरूप चार परम गतिस्वरूप, ७६९ चतुरात्मा-मन, बुद्धि, अहंकार और चित्तरूप चार अन्तः:करणवाले, ७७० चतुर्भाव:- धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इन चारों पुरुषार्थोंके उत्पत्तिस्थान, ७७१ चतुर्वेदवित्‌-चारों वेदोंके अर्थको भलीभाँति जाननेवाले, ७७२ एकपात्‌-एक पादवाले यानी एक पाद (अंश)- से समस्त विश्वको व्याप्त करनेवाले

Transliteration

caturmūrtiś caturbāhuḥ śvatarvyūhaś caturgatiḥ | caturātmā caturbhāvaś caturvedavidekapāt ||

Translation

భీష్ముడు పలికెను—ఆయన చతుర్మూర్తి, చతుర్భుజుడు, చతుర్వ్యూహసమన్వితుడు, చతుర్గతిస్వరూపుడు. ఆయన చతురాత్ముడు (మనస్సు-బుద్ధి-అహంకారం-చిత్తం), చతుర్భావములకు (ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్ష) మూలము, చతుర్వేదవిత్; మరియు ‘ఏకపాత్’ అయినప్పటికీ తన ఒక అంసముతో సమస్త జగత్తును వ్యాపించియున్నాడు.

Word by Word

चतुर्मूर्तिःhaving four forms

चतुर्बाहुःfour-armed

श्वतर्व्यूहःhaving the (eternal/everlasting) vyūha (array/emanations)

चतुर्गतिःhaving four (supreme) destinations

चतुरात्माhaving four inner constituents (fourfold self)

चतुर्भावःhaving four states/realities (fourfold source/ground)

चतुर्वेदवित्knower of the four Vedas

एकपात्one-footed / having one pāda (pervading all with one quarter)

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhīṣma

Rāma

Lakṣmaṇa

Bharata

Śatrughna

Vāsudeva

Saṅkarṣaṇa

Pradyumna

Aniruddha

Vedas

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse praises the Supreme as simultaneously manifold and one: manifesting in four forms and four emanations, granting four modes of liberation, grounding the four aims of human life, and yet pervading the cosmos by a single portion—teaching divine completeness, accessibility through devotion, and the integration of worldly aims with ultimate liberation.

What is happening in the narrative?

In Anuśāsana Parva, Bhīṣma continues his instruction and eulogy of the Supreme (a hymn-like passage), enumerating divine attributes in compact epithets to convey the deity’s cosmic sovereignty and salvific power.