Shloka 57
वैकुण्ठ: पुरुष: प्राण: प्राणद: प्रणव: पृथु: । हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:,४०५ वैकुण्ठ:-परमधामस्वरूप, ४०६ पुरुष:-विश्वरूप शरीरमें शयन करनेवाले, ४०७ प्राण:-प्राणवायुरूपसे चेष्टा करनेवाले, ४०८ प्राणद:-सर्गके आदिदमें प्राण प्रदान करनेवाले, ४०९ प्रणव:-ओंकार-स्वरूप, ४१० पृथु:-विराट्रूपसे विस्तृत होनेवाले, ४११ हिरण्यगर्भ:-ब्रह्मारूपसे प्रकट होनेवाले, ४१२ शत्रुघ्न:-देवताओंके शत्रुओंको मारनेवाले, ४१३ व्याप्त:-कारणरूपसे सब कार्योमें व्याप्त, ४१४ वायु:-पवनरूप, ४१५ अधोक्षज:- अपने स्वरूपसे क्षीण न होनेवाले
vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ | hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—ఆయన ‘వైకుంఠ’—పరమధామస్వరూపుడు; ‘పురుష’—విశ్వరూపమున నిద్రించువాడు; ‘ప్రాణ’—జీవశ్వాస; ‘ప్రాణద’—సృష్ట్యాదిలో ప్రాణమిచ్చువాడు. ఆయన ‘ప్రణవ’—ఓంకారస్వరూపుడు; ‘పృథు’—విరాట్రూపమున విస్తరించినవాడు; ‘హిరణ్యగర్భ’—బ్రహ్మరూపమున ప్రకటించినవాడు; ‘శత్రుఘ్న’—దేవశత్రువులను సంహరించువాడు; ‘వ్యాప్త’—కారణరూపమున సర్వకార్యములలో వ్యాపించినవాడు; ‘వాయు’—పవనస్వరూపుడు; ‘అధోక్షజ’—ఇంద్రియగోచరముకాని, స్వస్వరూపము క్షీణించనివాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches contemplative recognition of the Supreme through many epithets: the Lord is simultaneously transcendent (Adhokṣaja), immanent (Vyāpta), and the very life-force (Prāṇa). Remembering these names cultivates devotion and aligns one’s understanding of dharma with the cosmic order sustained by the Divine.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and spiritual practice. Here he continues a litany of divine names (a praise/recitation context), describing the Lord’s cosmic functions—creation, pervasion, protection, and transcendence—through a sequence of revered epithets.