Shloka 83

Devanagari script

अध्यात्मगतिचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायण: । युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च,मुमुक्षुको अध्यात्मज्ञानका ही चिन्तन, मनन और निदिध्यासन करना चाहिये। उसे उसीमें सदा स्थित रहना चाहिये। निरन्तर योगाभ्यासमें प्रवृत्त होकर तत्त्वका विचार करते रहना चाहिये

Transliteration

adhyātma-gati-citto yas tan-manās tat-parāyaṇaḥ | yukto yogaṃ prati sadā prati-saṅkhyānam eva ca ||

Translation

మహేశ్వరుడు పలికెను—యెవని చిత్తము అధ్యాత్మమార్గమున నిలిచియున్నదో, యెవని మనస్సు ఆ తత్త్వమునే స్థిరమైయున్నదో, యెవడు దానినే పరమాశ్రయముగా చేసుకొనెనో, అతడు సదా నియమసంయమములతో యుక్తుడై ఉండవలెను—నిత్యము యోగాభ్యాసమున, వివేకపూర్వక తత్త్వవిచారణయందు నిమగ్నుడై. మోక్షార్థి అధ్యాత్మజ్ఞానమును పునఃపునః చింతన-మనన-నిదిధ్యాసనములచే ధ్యానించి, దానిలో స్థిరమై సత్యాన్ని నిరంతరం పరిశీలించవలెను.

Word by Word

अध्यात्मगति-चित्तःone whose mind is directed to the course/goal of the Self

यःwho

तत्-मनाःwhose mind is on That (the Self/Brahman)

तत्-परायणःhaving That as the supreme resort/goal

युक्तःdisciplined; yoked; engaged

योगम्yoga (discipline/union)

प्रतिtowards; with regard to

सदाalways

प्रतिसंख्यानम्discriminative reflection; analytical contemplation

एवindeed; only

चand

Speaker

श्रीमहेश्वर उवाच

Characters & Entities

Śrī Maheśvara

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

A liberation-seeker should keep the mind oriented to the inner Self, take the Supreme/Self as the sole goal, and maintain steady discipline through continuous yoga-practice together with discriminative inquiry—supported by contemplation (cintana), reflection (manana), and deep meditation (nididhyāsana).

What is happening in the narrative?

In Anuśāsana Parva’s instructional setting, Śrī Maheśvara is delivering a didactic teaching: he prescribes the inner regimen for a mumukṣu—how to stabilize the mind in adhyātma and pursue realization through sustained practice and analysis of truth.