Shloka 60
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(तथैव शूद्रा विहिता: सर्वधर्मप्रसाधका: । शूद्राश्न॒ यदि ते न स्यु: कर्मकर्ता न विद्यते ।।
śrīmaheśvara uvāca |
tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharma-prasādhakāḥ |
śūdrāś ca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate ||
trayaḥ pūrve śūdramūlāḥ sarve karmakarāḥ smṛtāḥ |
brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ ||
vārtā ca kāru-karmāṇi śilpaṁ nāṭyaṁ tathaiva ca |
ahiṁsakaḥ śubhācāro daivata-dvija-vandakaḥ ||
śūdro dharma-phalair iṣṭaiḥ svadharmeṇopayujyate |
evamādi tathānyac ca śūdradharma iti smṛtaḥ ||
etat te sarvam ākhyātaṁ cāturvarṇyasya śobhane |
ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi śobhane ||
శ్రీ మహేశ్వరుడు పలికెను— ఇదే విధంగా శూద్రులనూ సమస్త ధర్మవ్యవస్థను నిలబెట్టే సాధకులుగా విధించబడినవారిగా చెప్పబడింది. శూద్రులు లేకపోతే సేవాకార్యాన్ని చేయువాడు ఎవడూ ఉండడు. ముందున్న మూడు వర్ణాలు శూద్రమూలకమని చెప్పబడినవి; ఎందుకంటే సేవాశ్రమాన్ని నిర్వర్తించువాడిగా శూద్రుడే గణింపబడును. బ్రాహ్మణాది వర్గాలకు శుశ్రూష చేయుటనే దాసధర్మమని, అనగా శూద్రధర్మమని స్మృతులు చెప్పినవి. వాణిజ్యం, కార్మికుల పనులు, శిల్పం, నాట్యం కూడా శూద్రుని కర్తవ్యాలుగా చెప్పబడినవి. అతడు అహింసకుడై, సదాచారుడై, దేవతలను మరియు ద్విజులను వందించి పూజించువాడై ఉండవలెను. తన స్వధర్మం ద్వారా శూద్రుడు ధర్మం ప్రసాదించే ఇష్టఫలాలను పొందును; ఈ విధంగా మరియు ఇతర రీతులలోనూ శూద్రధర్మం బోధించబడింది. ఓ శోభనే! చాతుర్వర్ణ్యానికి సంబంధించిన ధర్మాన్ని నేను నీకు ఒక్కొక్క వర్ణం చొప్పున సమస్తంగా వివరించితిని. ఓ సుభగే! ఇక నీవు మరేమి వినదలచుకున్నావు?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames the Śūdra’s role as essential to sustaining the wider dharmic order through service and practical occupations, while emphasizing ethical restraints (non-violence, good conduct) and reverence toward deities and the twice-born; it also asserts that fulfilling one’s own duty (svadharma) yields the desired fruits of dharma.
Śrī Maheśvara continues a didactic explanation of cāturvarṇya, describing the duties and virtues associated with the Śūdra and then concluding that he has explained the dharmas of all four varṇas one by one, asking the listener what else she wishes to hear.