Shloka 16
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।।
agnisaṁrakṣaṇaparā gṛhaśuddhiṁ ca kāraye | kumārān pālaye nityaṁ kumārī pariśikṣaye || ātmapriyāṇi hitvāpi garbhasaṁrakṣaṇe ratā | bālānāṁ varjaye nityaṁ śāpaṁ kopaṁ pratāpanam || avikṣiptāni dhānyāni nānnavikṣepaṇaṁ gṛhe | ratnavat spṛhaye gehe gāvaḥ sayavasodakāḥ || samudgamya ca śuddhāhaṁ bhikṣāṁ dadyāṁ dvijātiṣu || pravāsaṁ yadi me yāti bhartā kāryeṇa kenacit | maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā tadā ||
నేను అగ్నిహోత్రాగ్నిని కాపాడుతూ, ఇంటిని నిత్యం శుభ్రపరచి పవిత్రంగా ఉంచేదాన్ని. పిల్లలను ప్రతిరోజూ పోషించేదాన్ని, కన్యలకు స్త్రీధర్మాచరణను బోధించేదాన్ని. నాకు ఇష్టమైన ఆహారాలను కూడా వదిలి, గర్భరక్షణలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నమై ఉండేదాన్ని. పిల్లలను శపించడం, వారిపై కోపపడడం లేదా వారిని బాధించడం—ఇవన్నీ నేను శాశ్వతంగా త్యజించాను. నా ఇంట్లో ధాన్యం ఎప్పుడూ చిందరలేదు; అన్నం నిర్లక్ష్యంగా చల్లబడేది కాదు. ఇంటి ఆవులకు మేత పెట్టి, నీరు త్రాగించి తృప్తిపరచి, రత్నంలా వాటి భద్రతను కోరుకునేదాన్ని. శుద్ధస్థితిలో ముందుకు వెళ్లి ద్విజులకు భిక్షను ఇచ్చేదాన్ని. నా భర్త ఏదైనా పనిమీద ప్రవాసానికి వెళితే, నేను నియమసంయమాలతో ఉండి అనేక మంగళకర్మలలో నిమగ్నమై ఉండేదాన్ని।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ideal of household ethics: protect the sacred fire and maintain cleanliness, nurture children with patience (without curses or harshness), safeguard pregnancy through self-denial, avoid wasting food, care for cows as precious dependents, and give alms to the twice-born while observing purity and disciplined auspicious conduct—especially during the husband’s absence.
In Bhishma’s discourse on dharma, a woman’s exemplary domestic conduct is described in the first person: she recounts her daily responsibilities—ritual care, household purification, child-rearing, instruction of girls, restraint in speech and anger, careful management of food, attentive care of cows, and charitable giving—then adds that when her husband travels for work she remains self-controlled and engaged in auspicious observances.