Shloka 20
Kīṭopākhyāna: Prajā-pālana as Kṣatra-vrata and the Attainment of Brāhmaṇya
गर्भमें आये हुए प्राणी मल-मूत्र और पसीनोंके बीचमें रहकर खारे, खट्टे और कड़वे आदि रसोंसे, जिनका स्पर्श अत्यन्त कठोर और दुःखदायी होता है, पकते रहते हैं, जिससे उन्हें बड़ा भारी कष्ट होता है ।।
Bhīṣma uvāca: garbhe āgatāḥ prāṇinaḥ mala-mūtra-sveda-madhye tiṣṭhantaḥ kṣāra-amla-tikta-ādi-rasaiḥ, yeṣāṃ sparśaḥ atyanta-kaṭhoraḥ duḥkhadāyī ca, pacyante; tena teṣāṃ mahān kleśaḥ bhavati. Jātāś ca api avaśāḥ tatra chidyamānāḥ punaḥ punaḥ, pacyamānāś ca dṛśyante vivaśā māṃsa-gṛddhinaḥ, māṃsa-lolupāḥ jīvāḥ.
గర్భంలో ప్రవేశించిన ప్రాణులు మలమూత్రాలు, చెమట మధ్య ఉండి ఉప్పటి, పుల్లటి, చేదు మొదలైన రసాల అత్యంత కఠినమైన, బాధాకరమైన స్పర్శచే ‘వండబడినట్లు’ బాధపడుతుంటారు; అందువల్ల వారికి ఘోర వేదన కలుగుతుంది। జన్మించిన తరువాత కూడా వారు పరాధీనులే—మళ్లీ మళ్లీ ఆయుధాలతో కోయబడతారు, క్లేశాలతో తాపించబడతారు; మాంసాసక్త జీవుల ఈ అశక్తత ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Embodied life is marked by unavoidable suffering from conception onward, and craving—especially the appetite that sustains violence—keeps beings helplessly bound to repeated harm. The ethical implication is to cultivate restraint, compassion, and detachment rather than living by injury and desire.
Bhishma is instructing (in Anushasana Parva) by vividly describing the pain of fetal existence and the continued vulnerability after birth, where beings are repeatedly harmed—symbolized by being cut by weapons and ‘cooked’ by afflictions—highlighting the observable bondage of creatures driven by craving.