Shloka 47
Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda
Tapas-bala and karmic ascent across yoni
प्रवृत्तिलक्षणो धर्म: प्रजार्थिभिरुदाह्ृत: । यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाड्क्षिणाम्
pravṛttilakṣaṇo dharmaḥ prajārthibhir udāhṛtaḥ | yathoktaṁ rājaśārdūla na tu tan mokṣakāṅkṣiṇām, nṛpaśreṣṭha |
రాజశార్దూలా, నృపశ్రేష్ఠా! ప్రజాభిలాషులు, లోకవ్యవహారాన్ని కోరువారు ప్రవృత్తిలక్షణ ధర్మాన్ని ఉపదేశించారు; నేను చెప్పినట్లే—మోక్షాన్ని కోరే విరక్తులకు ఆ మార్గం ఇష్టమైనది కాదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes two orientations of dharma: pravṛtti-dharma (engaged, society-sustaining duties such as family, lineage, and social order) and the aspiration for mokṣa (liberation), for which a more detached, renunciant orientation is appropriate. The same ‘dharma’ is not equally fitting for all aims.
In Anuśāsana Parva, Bhishma continues instructing King Yudhiṣṭhira on dharma. Here he clarifies that teachings meant for householders and those seeking progeny/social continuity are not the preferred path for those whose primary goal is liberation.