Shloka 3
Tapas-śreṣṭhatā: Anāśana as the Highest Austerity
Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda
भीष्म उवाच तप: प्रचक्षते यावत् तावल्लोको युधिष्छिर । मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात् परम्,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! मनुष्य जितना तप करता है, उसीके अनुसार उसे उत्तम लोक प्राप्त होते हैं; किन्तु कुंतीकुमार! मेरी रायमें अनशनसे बढ़कर दूसरा कोई तप नहीं है
Bhīṣma uvāca: tapaḥ pracakṣate yāvat tāvāl loko Yudhiṣṭhira; mataṃ mamātra Kaunteya, tapo nānāśanāt param.
భీష్ముడు అన్నాడు— యుధిష్ఠిరా! మనిషి ఎంత తపస్సు చేస్తాడో, అంత మేరకు అతనికి ఉన్నత లోకాలు లభిస్తాయి. కానీ కౌంతేయా! నా అభిప్రాయంలో ఉపవాసం (అనశనం) కంటే గొప్ప తపస్సు లేదు।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that spiritual merit and the attainment of higher realms correspond to one’s austerity, and he elevates fasting (anāśana) as the supreme form of tapas—highlighting restraint over bodily appetite as a powerful ethical-spiritual discipline.
In Anushasana Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and disciplines that generate merit. Here he addresses Yudhishthira directly, stating a general principle about tapas and then giving his specific judgment that fasting surpasses other austerities.