Shloka 49
Gautama–Śakra Saṃvāda: Karma, Loka-bheda, and the Restoration of the Elephant
प्रभास, मानसरोवर तीर्थ, त्रिपुष्कर नामक महान् सरोवर, पवित्र नैमिषतीर्थ, बाहुदा नदी, करतोया नदी, गया, गयशिर, स्थूल बालुकायुक्त विपाशा (व्यास), कृष्णा, गंगा, पंचनद, महाहृद, गोमती, कौशिकी, पम्पासरोवर, सरस्वती, दृषद्वती और यमुना--इन तीर्थोमें जो व्रतधारी महात्मा जाते हैं, वे ही दिव्य रूप धारण करके दिव्य मालाओंसे अलंकृत हो गोलोकमें जाते हैं और कल्याणमय स्वरूप तथा पवित्र सुगंधसे व्याप्त होकर वहाँ निवास करते हैं। धृतराष्ट्र उस लोकमें भी नहीं मिलेगा ।। गौतम उवाच यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा,गौतम बोले--जहाँ सर्दीका भय नहीं है, गर्मीका अणुमात्र भी भय नहीं है, जहाँ न भूख लगती है न प्यास, न ग्लानि प्राप्त होती है न दुःख-सुख, जहाँ न कोई द्वेषका पात्र है न प्रेमका, न कोई बन्धु है न शत्रु, जहाँ जरा-मृत्यु, पुण्य और पाप कुछ भी नहीं है, उस रजोगुणसे रहित, समृद्धिशाली, बुद्धि और सत्त्वगुणसे सम्पन्न तथा पुण्यमय ब्रह्मलोकमें जाकर तुम्हें मुझे यह हाथी वापस देना पड़ेगा
gautama uvāca | yatra śītabhayaṁ nāsti na coṣṇabhayam aṇv api | na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṁ na sukhaṁ tathā ||
ప్రభాసము, మానస తీర్థము (మానసరోవరము), త్రిపుష్కరమనే మహాసరోవరము, పవిత్ర నైమిష తీర్థము, బాహుదా మరియు కరతోయా నదులు; గయ, గయశిర, విస్తార ఇసుకతీరములుగల విపాశా, కృష్ణా, గంగా, పంచనద దేశము, మహాహ్రదము; గోమతి, కౌశికీ, పంపా సరస్సు, సరస్వతి, దృషద్వతి, యమునా—ఈ తీర్థాలకు దృఢవ్రతులైన మహాత్ములు వెళ్లినచో, వారు దివ్యరూపములు ధరించి, దివ్యమాల్యములతో అలంకృతులై, పుణ్యసుగంధములతో పరిపూర్ణులై, శాశ్వతమైన గోలోకమునకు చేరుదురు. ధృతరాష్ట్రుడు అక్కడ కనబడడు. గౌతముడు పలికెను—“ఎక్కడ శీతభయం లేదు, ఉష్ణభయం అణుమాత్రమూ లేదు; ఎక్కడ ఆకలి-దాహములు లేవు, అలసట లేదు; దుఃఖమూ లేదు, సుఖమూ అలాగే కాదు. ఎక్కడ ద్వేష్యుడూ లేడు, ప్రియుడూ లేడు; బంధువూ లేడు, శత్రువూ లేడు; ఎక్కడ జరా లేదు, మరణం లేదు; పుణ్యమూ లేదు, పాపమూ లేదు. రజోగుణరహితమైన, సమృద్ధమైన, బుద్ధి మరియు సత్త్వగుణములతో సంపన్నమైన ఆ పుణ్యమయ బ్రహ్మలోకమునకు వెళ్లి, ఆ ఏనుగును నీవు నాకు తిరిగి ఇవ్వవలసి ఉంటుంది.”
गौतम उवाच
Educational Q&A
The verse points to a transcendent state beyond bodily and emotional dualities (heat/cold, hunger/thirst, pleasure/pain). Ethically, it elevates disciplined righteousness and detachment as the path toward a higher, purified mode of existence rather than pursuit of sensory satisfactions.
Gautama is speaking and describing a realm characterized by the absence of physical hardships and ordinary affective opposites. In the broader Anuśāsana context, such descriptions function as moral instruction—linking conduct, vows, and merit to higher destinations and emphasizing the superiority of spiritual attainment.