Adhyaya 91
महाभिष-गङ्गा-दर्शनं वसूनां शापकथनं च (Mahābhiṣa Encounters Gaṅgā; The Vasus Explain Their Curse)
Upa-parva: Śaṃtanu–Gaṅgā Upākhyāna (Mahābhiṣa–Vasu-śāpa Episode)
Vaiśaṃpāyana recounts the prior life of King Mahābhiṣa, an Ikṣvāku-descended ruler famed for truthfulness and ritual accomplishment (aśvamedha and vājapeya), who attains heaven. In Brahmā’s court, Gaṅgā arrives and a wind displaces her garment; the assembly averts its gaze, but Mahābhiṣa continues to look, marking a lapse in restraint. Brahmā censures him and ordains human rebirth with the prospect of regaining higher worlds thereafter. Mahābhiṣa selects Pratīpa as father, setting the dynastic precondition for Śaṃtanu. Gaṅgā, reflecting on the event, encounters the Vasus traveling in diminished condition; they report a curse by Vasiṣṭha incurred through a concealed offense committed during twilight worship. Unable to reverse the ṛṣi’s pronouncement, they request Gaṅgā to become human, bear them, and cast them into her waters immediately after birth to shorten their terrestrial term. They identify Śaṃtanu, Pratīpa’s son, as the human agent (“kartā”) for their incarnation and offer a share of their collective potency for a singular, exceptional son—while noting that this son will not generate further progeny. The chapter closes with the Vasus departing after formalizing the compact with Gaṅgā.
Chapter Arc: Nandana-like celestial ease is pierced by a hard truth: Yayati declares that even in heaven, companionship is conditional—when merit is spent, even gods abandon the soul as humans abandon the poor. → Ashtaka, shaken, presses Yayati: how does one become ‘kshina-punya’ (merit-exhausted)? Where do such beings go, and by what distinguishing law are destinations assigned? Yayati answers not with comfort but with the anatomy of rebirth—how life enters the womb, grows by subtle causes, and returns again to embodied knowing. → The moral calculus is spoken plainly: the doer of merit goes to auspicious wombs; the doer of sin to painful wombs—down to insects and crawling forms. The grandeur of heaven collapses into the stark wheel of karma and yoni. → Yayati turns the inquiry from fear to practice: he warns against self-advertising piety—‘I give’, ‘I sacrifice’, ‘I study’—as a subtle danger, and points instead toward the refuge known by the wise (the puranic, inner support), by whose association one attains higher peace here and after death.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं) अप बछ। है २ >> नवतितमो< ध्याय: अष्टक और ययातिका संवाद अद्टक उवाच यदावसो नन्दने कामरूपी संवत्सराणामयुतं शतानाम् | कि कारण कार्तयुगप्रधान हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्य:
అష్టకుడు పలికెను— హే కృతయుగ ప్రధాన నరేశ్వరా! ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించగలవాడా! నందనవనంలో లక్షల సంవత్సరాలు నివసించిన తరువాత, ఏ కారణంతో దానిని విడిచి భూమికి వచ్చితివి?
Verse 2
ययातिरुवाच ज्ञातिः सुह्त् स््वजनो वा यथेह क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि । तथा तत्र क्षीणपुण्य॑ मनुष्य त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसड्घा:
యయాతి పలికెను— ఈ లోకంలో బంధువు, స్నేహితుడు లేదా స్వజనుడెవడైనా, ధనం క్షీణించినప్పుడు మనుష్యులు అతనిని విడిచిపెడతారు; అలాగే పరలోకంలో పుణ్యం తరిగిన మనిషిని ఇంద్రునితో కూడిన దేవసంఘాలు వెంటనే త్యజిస్తాయి.
Verse 3
अष्टक उवाच तस्मिन् कथं क्षीणपुण्या भवन्ति सम्मुहाते मे5त्र मनो5तिमात्रम् | कि वा विशिष्टा: कस्य धामोपयान्ति तद् वै ब्रृहि क्षेत्रवित् त्वं मतो मे
అష్టకుడు పలికెను— ఆ దేవలోకంలో మనుష్యుల పుణ్యం ఎలా క్షీణిస్తుంది? ఈ విషయమై నా మనస్సు అత్యంతంగా మోహితమైంది. మరి అపునరావృత్తికి యోగ్యులైన విశిష్టులు ఎవరి ధామాన్ని పొందుతారు? దానిని నిజంగా చెప్పుము; నీవు నాకు ఆత్మజ్ఞానిగా కనిపిస్తున్నావు.
Verse 4
ययातिरुवाच इमं भौम॑ नरकं ते पतन्ति लालप्यमाना नरदेव सर्वे । ते कड़्कगोमायुबलाशनार्थ- क्षीणा विवृद्धिं बहुधा व्रजन्ति
యయాతి పలికెను— హే నరదేవా! ప్రశంసాపేక్షతో, లోభముతో తమ పుణ్యకర్మలను తమ నోటితోనే ప్రకటించుకొనువారు అందరూ ఈ భౌమ నరకంలో పడిపోతారు. ఇక్కడ గద్దలు, నక్కలు, కాకులు తినదగిన ఈ దేహాన్ని పోషించుటకై కఠిన శ్రమచేసి వారు క్షీణిస్తారు; తరువాత కుమార-పౌత్రాది రూపములలో అనేక విధాల విస్తరించుదురు.
Verse 5
तस्मादेतद् वर्जनीयं नरेन्द्र दुष्ट लोके गर्हणीयं च कर्म । आखा्यात॑ ते पार्थिव सर्वमेव भूयश्वेदानीं वद कि ते वदामि
కాబట్టి, నరేంద్రా! ఈ లోకంలో దుష్టమై నిందనీయం అయిన కర్మను పూర్తిగా వర్జించాలి. భూపాలా! నేను నీకు అన్నీ చెప్పాను; ఇప్పుడు చెప్పు—ఇంకా నీకు ఏమి చెప్పాలి?
Verse 6
अष्टक उवाच यदा तु तान् वितुदन्ते वयांसि तथा गृथ्रा: शितिकण्ठा: पतज्जभा: । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति न भौममन्यं नरकं॑ शृणोमि
అష్టకుడు అడిగాడు—మరణానంతరం పక్షులు, గృధ్రాలు, నీలకంఠ పక్షులు, పతంగాలు మొదలైనవి వారిని చింపి చింపి తింటే, వారు ఎలా ఉంటారు? ఏ విధంగా మళ్లీ జన్మిస్తారు? ‘భౌమ’ అనే మరో నరకం గురించి నేను ఎప్పుడూ వినలేదు.
Verse 7
ययातिरुवाच ऊर्ध्व॑ देहात् कर्मणा जृम्भमाणाद् व्यक्त पृथिव्यामनुसंचरन्ति । इमं भौम॑ नरकं ते पतन्ति नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान्
యయాతి అన్నాడు—తమ కర్మవలన పుట్టి పెరుగుతున్న స్పష్టమైన దేహాన్ని పొందిన జీవులు, గర్భం నుంచి బయటపడిన తరువాత ఈ భూమిపై ఇంద్రియవిషయాలలో బహిరంగంగా సంచరిస్తారు. ఈ సంచారమే ‘భౌమ నరకం’ అని పిలవబడుతుంది; అందులోనే వారు పడతారు. అందులో పడిన తరువాత వృథాగా గడిచే అనేక సంవత్సరసమూహాలను వారు పట్టించుకోరు.
Verse 8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि तथा अशीतिं परिवत्सराणि । तान् वै तुदन्ति पतत:ः प्रपातं भीमा भौमा राक्षसास्तीक्षणदंष्टा:
కొంతమంది ప్రాణులు ఆకాశలోకంలో అరవై వేల సంవత్సరాలు ఉంటారు; మరికొందరు ఎనభై వేల సంవత్సరాల వరకు అక్కడ నివసిస్తారు. ఆ తరువాత వారి కాలం తీరగానే వారు భూమిపై పడిపోతారు. ఆ భయంకర పతనంలో పదునైన దంతాలున్న భూమిజ రాక్షసులు వారిని తీవ్రంగా బాధిస్తారు.
Verse 9
अष्टक उवाच यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्टा: । कथं भवन्ति कथमाभवन्ति कथंभूता गर्भभूता भवन्ति
అష్టకుడు అడిగాడు—ఏ పాపఫలంగా పదునైన దంతాలున్న ఆ భయంకర భూమిజ రాక్షసులు ఆకాశం నుంచి పడుతున్న జీవులను బాధిస్తారు? వారు పడిన తరువాత ఎలా నిలబడతారు, ఏ విధంగా రూపం దాల్చుతారు, మరియు ఎలా గర్భస్థితిలో ప్రవేశిస్తారు?
Verse 10
ययातिरुवाच अस॑र॑ रेत: पुष्पफलानुपृक्त- मन्वेति तद् वै पुरुषेण सृष्टम् । स वै तस्या रज आपसद्यते वै स गर्भभूत: समुपैति तत्र
యయాతి అన్నాడు—పూర్వకర్మఫలాలైన ‘పుష్ప-ఫల’ అవశేషాలతో మిశ్రమమైన వీర్యము పురుషుని ద్వారా ఏర్పడిన విధానానుసారంగా తగిన యోనిని అనుసరిస్తుంది. స్త్రీలో ప్రవేశించి ఆమె రజస్సుతో సంయోగమై, ఆ వీర్యంలో ప్రవేశించిన జీవుడు అక్కడే భ్రూణరూపంగా స్థిరపడతాడు.
Verse 11
वनस्पतीनोषधीक्षाविशन्ति अपो वायु पृथिवीं चान्तरिक्षम् चतुष्पदं द्विपदं चापि सर्व- मेवम्भूता गर्भभूता भवन्ति
అష్టకుడు అన్నాడు—జీవులు జలరూపమై వృక్షాలలోను ఔషధాలలోను ప్రవేశిస్తారు; అలాగే జలం, వాయువు, భూమి, అంతరిక్షం మొదలైన వాటిలోనూ ప్రవేశిస్తారు. తమ కర్మానుసారం వారు అన్ని రూపాలుగా అవుతారు—చతుష్పద జంతువులుగానూ ద్విపద మనుష్యులుగానూ. ఈ విధంగా భూమికి వచ్చి, మునుపు చెప్పిన క్రమానుసారంగా మళ్లీ గర్భస్థితిని పొందుతారు.
Verse 12
अष्टक उवाच अन्यद् वरपुर्विद्धातीह गर्भ- मुताहोस्वित् स्वेन कायेन याति । आपसद्यमानो नरयोनिमेता- माचक्ष्व मे संशयात् प्रब्रवीमि
అష్టకుడు అన్నాడు—ఓ రాజా! ఈ మనుష్యయోనిలో ప్రవేశించబోయే జీవుడు తన పూర్వదేహంతోనే గర్భంలోకి వస్తాడా, లేక మరొక దేహాన్ని ధరించాడా? ఈ రహస్యాన్ని నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి; సందేహంతోనే నేను అడుగుతున్నాను.
Verse 13
शरीरभेदाभिसमुच्छूयं च चक्षु:श्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् एतत तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्ट: क्षेत्रज्ञ त्वां तात मन्याम सर्वे
అష్టకుడు అన్నాడు—జీవుడు గర్భంలో ప్రవేశించినప్పుడు, భిన్న భిన్న శరీరాధారాలను, చూపు-వినికిడి వంటి ఇంద్రియాలను, అలాగే చైతన్యాన్ని కూడా ఏ విధంగా పొందుతాడు? నేను అడిగినందుకు ఈ సమస్త తత్త్వాన్ని వివరించండి. తాతా! మేమందరం మిమ్మల్ని క్షేత్రజ్ఞుడిగా—ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలిసినవాడిగా—గౌరవిస్తున్నాము.
Verse 14
ययातिरुवाच वायु: समुत्कर्षति गर्भयोनि- मृतौ रेत: पुष्परसानुपृक्तम् | स तत्र तन्मात्रकृताधिकार: क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्
యయాతి అన్నాడు—గర్భధారణకు తగిన ఋతుకాలంలో, స్త్రీ జననద్రవంతో మిశ్రమమైన వీర్యాన్ని ప్రాణవాయువు గర్భాశయంలోకి లాగి తెస్తుంది. అక్కడ సూక్ష్మభూతాలు తమ తమ కార్యాధికారానుసారం దానిపై పట్టు సాధించి, క్రమంగా భ్రూణం పోషింపబడి పెరుగుతుంది.
Verse 15
स जायमानो विगृहीतमात्र: संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्य: । स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं सवै रूप॑ पश्यति चक्षुषा च
గర్భం పెరిగి సమస్త అవయవాలతో సంపూర్ణమై జన్మించినప్పుడు, చైతన్యాన్ని ఆశ్రయించి గర్భమునుండి బయటికి వచ్చి ‘మనిషి’ అని పిలువబడతాడు. అతడు చెవులతో శబ్దాన్ని గ్రహిస్తాడు; కళ్లతో రూపాన్ని చూస్తాడు.
Verse 16
प्राणेन गन्धं जिह्लयाथो रसं च त्वचा स्पर्श मनसा वेद भावम् | इत्यष्टकेहोपदहितं हि विद्धि महात्मनां प्राणभृतां शरीरे
ప్రాణంతో గంధాన్ని, నాలుకతో రుచిని, చర్మంతో స్పర్శను, మనస్సుతో అంతర్భావాలను గ్రహిస్తాడు. ఓ అష్టకా! మహాత్ములైన ప్రాణధారుల శరీరంలో జీవుడు ఈ విధంగా స్థాపితమై కార్యనిర్వహణ చేస్తాడని తెలుసుకో.
Verse 17
अष्टक उवाच यः संस्थित: पुरुषो दहांते वा निखन्यते वापि निकृष्यते वा । अभावभूत: स विनाशगमेत्य केनात्मना चेतयते परस्तात्
అష్టకుడు అడిగాడు—మనిషి మరణించినప్పుడు అతడు దహింపబడతాడు, పాతిపెట్టబడతాడు లేదా పారవేయబడి కొట్టుకుపోతాడు. అలా స్థూలదేహం నశించి లేనిదైపోతే, ఆ చైతన్యమయ జీవాత్మ తరువాత ఏ ఆధారంతో గ్రహించి వ్యవహరిస్తాడు?
Verse 18
ययातिरुवाच हित्वा सो$सून् सुप्तवन्निष्टनित्वा पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा । अन््यां योनिं पवनाग्रानुसारी हित्वा देह भजते राजसिंह
యయాతి అన్నాడు—ఓ రాజసింహా! మనిషి శ్వాస కొనసాగుతూనే స్థూలదేహాన్ని వదిలినట్లుగా నిద్రలో స్వప్నంలో సంచరిస్తాడు కదా; అలాగే ఈ చైతన్యమయ జీవాత్మ అస్పష్టమైన ఉచ్చారణతో ఈ మృత స్థూలదేహాన్ని విడిచి సూక్ష్మదేహాన్ని ధరించి, పుణ్యమో పాపమో ముందుంచి, గాలివేగంతో సాగి మరో యోనిని పొందుతాడు.
Verse 19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति । कीटा: पतज्जाश्ष भवन्ति पापा न मे विवक्षास्ति महानुभाव
పుణ్యకర్మ చేసినవారు పుణ్యయోనులను పొందుతారు; పాపకర్మ చేసినవారు పాపయోనులను పొందుతారు. పాపులు కీటకాలు, పురుగులు వంటి జన్మలను పొందుతారు. ఓ మహానుభావా! ఈ విషయాలను విస్తారంగా చెప్పాలనే నాకు ఇష్టం లేదు.
Verse 20
चतुष्पदा द्विपदा: षट्पदाश्न तथाभूता गर्भभूता भवन्ति । आखूयातमेतन्निखिलेन सर्व भूयस्तु कि पृच्छसि राजसिंह
అష్టకుడు అన్నాడు—ఇలా గర్భంలో ప్రవేశించిన జీవులు నాలుగు కాళ్లు, రెండు కాళ్లు, ఆరు కాళ్లు గల ప్రాణుల రూపాలలో జన్మిస్తారు. ఇది అంతా నేను పూర్తిగా, విస్తారంగా వివరించాను. ఇక, రాజసింహా! మరేమి అడగదలచుకున్నావు?
Verse 21
अष्टक उवाच किंस्वित् कृत्वा लभते तात लोकान् मर्त्य: श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया वा | तन्मे पृष्ट: शंस सर्व यथाव- च्छुभाललोकान् येन गच्छेत् क्रमेण
అష్టకుడు అడిగాడు—తండ్రీ! మానవుడు ఏ కర్మచేసి శ్రేష్ఠ లోకాలను పొందుతాడు? ఆ లోకాలు తపస్సుతోనా, విద్యతోనా లభిస్తాయా? నేను ఇదే అడుగుతున్నాను—ఏ మార్గానుసరణచేత క్రమంగా శుభమైన, ఉత్తమమైన లోకాలకు చేరగలడో, అది అంతా యథార్థంగా చెప్పండి.
Verse 22
ययातिरुवाच तपश्न दान॑ च शमो दमश्न ह्वीरार्जवं सर्वभूतानुकम्पा । स्वर्गस्थ लोकस्य वदन्ति सन््तो द्वाराणि सप्तैव महान्ति पुंसाम् । नश्यन्ति मानेन तमो5भिभूता: पुंस: सदैवेति वदन्ति सन्त:
యయాతి అన్నాడు—రాజా! సజ్జనులు స్వర్గలోక ప్రవేశానికి పురుషులకు ఏడు మహాద్వారాలు ఉన్నాయని చెబుతారు—తపస్సు, దానం, శమం, దమం, లజ్జ, ఆర్జవం (సరళత), మరియు సమస్త భూతాల పట్ల కరుణ. అయితే ఋషులు ఇంకొకటి కూడా అంటారు—అహంకారమనే అంధకారానికి లోనైనప్పుడు ఈ ద్వారాలే నిత్యం నశిస్తాయి.
Verse 23
अधीयान: पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यश: परेषाम् | तस्यान्तवन्तश्ष भवन्ति लोका न चास्य तद् ब्रह्म फलं ददाति
వేదాలను అధ్యయనం చేసి తన్ను గొప్ప పండితుడని భావించి, తన విద్యతో ఇతరుల కీర్తిని హరించే వాడికి పుణ్యలోకాలు నిలకడగా ఉండవు; అతడు చదివిన వేదమూ అతనికి నిజమైన ఫలాన్ని ఇవ్వదు.
Verse 24
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञ:
అష్టకుడు అన్నాడు—భయాన్ని తొలగించగల నాలుగు కర్మలు ఉన్నాయి; కానీ అవి యథావిధిగా కాక, అహంకారంతో చేయబడితే అవే భయాన్ని కలిగిస్తాయి—అహంకారంతో చేసిన అగ్నిహోత్రం, అహంకారంతో పాటించిన మౌనం, అహంకారంతో చేసిన అధ్యయనం, అహంకారంతో చేసిన యజ్ఞం.
Verse 25
न मानमान्यो मुदमाददीत न संतापं प्राप्तुयाच्चावमानात् । सनन््तः सतः पूजयन्तीह लोके नासाधव: साधुबुद्धिं लभन्ते
అష్టకుడు పలికెను— జ్ఞాని సన్మానం పొందినప్పుడు అతిగా ఆనందించకూడదు; అవమానం పొందినప్పుడు దుఃఖంతో కుంగిపోకూడదు. ఈ లోకంలో సజ్జనులే సజ్జనులను గౌరవిస్తారు; దుష్టులకు ‘ఇతడు సద్గుణవంతుడు’ అనే వివేకబుద్ధి కూడా కలగదు।
Verse 26
इति दद्यामिति यज इत्यधीय इति व्रतम् । इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वश:
‘నేను ఇది ఇస్తాను’, ‘నేను ఇలా యజ్ఞం చేస్తాను’, ‘నేను ఇలా స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడను’, ‘ఇది నా వ్రతం’— ఇలాంటి అహంకారపూర్వక వచనాలను భయరూపమని చెప్పారు; వాటిని పూర్తిగా వర్జించాలి।
Verse 27
ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम् । तद्वः श्रेयस्तेन संयोगमेत्य परां शान्तिं प्राप्तुयु: प्रेत्य चेह
అష్టకుడు పలికెను— సమస్తులకు ఆశ్రయమైన, పురాతనమైన, కూటస్థమైన, దాని ఎదుట మనస్సు మార్గమూ నిలిచిపోవు ఆ పరమ తత్త్వమే మీకు శ్రేయస్సు కలుగజేయుగాక. దానిని నిజంగా తెలిసిన జ్ఞానులు పరబ్రహ్మతో ఏకత్వం పొందీ, ఇహలోకంలోనూ మరణానంతరమూ పరమ శాంతిని పొందుతారు।
Verse 90
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायाते नवतितमो<ध्याय: ।। ९० || इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयायातविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని సంభవపర్వంలో ఉత్తరయాయాత విషయక తొంభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది॥ ౯౦॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on self-restraint versus impulse in a sacred setting: Mahābhiṣa’s continued gaze at Gaṅgā after a breach of decorum becomes an ethical lapse with karmic and institutional consequences, illustrating sabhā-maryādā as a Dharmic constraint.
Ritual merit and royal excellence do not exempt one from accountability; Dharma is situational and includes control of attention and conduct. Additionally, the narrative frames curses/boons as ethical governance mechanisms that translate cosmic order into historical causality.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is genealogical and ethical framing—explaining how rebirth directives and curse-resolution contracts generate the conditions for subsequent Kuru succession developments.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.