Shloka 13
Yayāti’s Request for Youth: Sons’ Refusals and Pūru’s Acceptance (ययातेः यौवन-विनिमयः)
न हातो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु । (नि:संशयो विशेषेण परुषं मर्मकृन्तनम् । सुहन्मित्रजनास्तेषु सौहदं न च कुर्वते ।।) य: सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्री: पर्युपासते । मरणं शोभनं तस्य इति विद्वधज्जना विदु:,इससे बढ़कर महान् दुःखकी बात मैं अपने लिये तीनों लोकोंमें और कुछ नहीं मानती हूँ। इसमें संदेह नहीं कि कटुवचन मर्मस्थलोंको विदीर्ण करनेवाला होता है। कटुवादी मनुष्योंसे उनके सगे-सम्बन्धी और मित्र भी प्रेम नहीं करते हैं। जो श्रीहीन होकर शत्रुओंकी चमकती हुई लक्ष्मीकी उपासना करता है, उस मनुष्यका तो मर जाना ही अच्छा है; ऐसा विद्वान् पुरुष अनुभव करते हैं
śukra uvāca | na hāto duṣkarataraṃ manye lokeṣv api triṣu | niḥsaṃśayo viśeṣeṇa paruṣaṃ marmakṛntanam | suhanmitrajanās teṣu sauhṛdaṃ na ca kurvate || yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate | maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvadjanā viduḥ ||
శుక్రుడు పలికెను—మూడు లోకాలలోనూ దీనికన్నా కఠినమైన దుఃఖం నాకు మరొకటి లేదని నేను భావిస్తున్నాను. సందేహమే లేదు—కఠినవాక్యం ప్రత్యేకంగా క్రూరమైనది; అది మర్మస్థానాలను చీల్చివేస్తుంది. కటువుగా మాట్లాడువారిని వారి బంధువులు, మిత్రులు కూడా ప్రేమించరు. మరియు తాను శ్రీహీనుడై ఉండి ప్రత్యర్థుల దగ్ధమై మెరుస్తున్న సంపదను సేవించువాడికి—మరణమే శ్రేయస్కరం అని పండితులు భావిస్తారు.
शुक्र उवाच
Educational Q&A
Harsh, cutting speech destroys relationships and wounds more deeply than many external hardships; likewise, living in humiliating dependence on a rival’s prosperity is portrayed as a loss of dignity so severe that the wise deem death preferable to such abasement.
Śukra is delivering a moral reflection: he laments the unbearable pain caused by bitter words, notes that harsh speakers lose even the affection of their own circle, and condemns the degraded state of a person who, lacking fortune, must attend upon an enemy’s flourishing prosperity.