Adhyaya 73
Ādi-parva, Adhyāya 73: Devayānī–Śarmiṣṭhā Dispute, Confinement in the Well, and Yayāti’s Rescue
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Origins: Yayāti–Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that, after Kaca’s successful acquisition of knowledge, the devas urge Indra toward action; the scene then shifts to a forest recreation where maidens bathe and their garments are disturbed, leading to mistaken appropriation. Śarmiṣṭhā takes Devayānī’s garment, and a status-laden verbal exchange follows: Devayānī asserts hierarchical and disciplinary claims, while Śarmiṣṭhā counters with rhetoric of dependency and patronage, escalating the dispute. The conflict culminates in Śarmiṣṭhā casting Devayānī into a well and departing without ensuring safety. Subsequently, King Yayāti, fatigued and seeking water, discovers Devayānī in the well; she identifies herself as Śukra’s daughter and requests rescue by his right hand. Yayāti lifts her out, then departs; Devayānī instructs her attendant to inform Śukra. Śukra learns of the event, searches, embraces Devayānī, and interprets the harm within a moral-causal frame, while Devayānī reports Śarmiṣṭhā’s insulting speech; Śukra affirms Devayānī’s status and alludes to the acknowledged scope of his power among rulers and gods.
Chapter Arc: गान्धर्व-विवाह के बाद वन-आश्रम में एक निर्णायक क्षण आता है—कण्व मुनि के सामने शकुन्तला का भविष्य, और दुष्यन्त के वचनों की धर्म-परख। → दुष्यन्त शकुन्तला को सुवर्णमाला, वस्त्र, कुण्डल, मणिरत्न आदि उपहार और राज्य-सम्पदा देने का वचन देता है, पर शकुन्तला धर्मपथ पर टिके रहने के लिए शर्त/समय (समय-प्रतिज्ञा) रखती है—विवाह का आधार केवल काम नहीं, धर्म-सम्मत वचन और उत्तरदायित्व है। → शकुन्तला का ‘समय’ सुनकर दुष्यन्त ‘एवमस्तु’ कहकर बिना विचार-विलम्ब के स्वीकार करता है—यह क्षण गान्धर्व-विवाह को नैतिक वैधता और सामाजिक दिशा देता है। → कण्व मुनि, धर्मभृतां वर, ‘एवमस्तु’ कहकर शकुन्तला के निर्णय और विवाह को अनुमोदित करते हैं; पिता-आचार्य के स्पर्श/आशीर्वाद से सम्बन्ध को आश्रम-धर्म की स्वीकृति मिलती है। → स्वीकृति के बाद भी आगे का प्रश्न हवा में रहता है—राज्य-सभा और लोक-व्यवहार में यह सम्बन्ध कैसे टिकेगा, और दुष्यन्त का वचन भविष्य में किस परीक्षा से गुज़रेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं) त्रिसप्ततितमो< ध्याय: शकुन्तला हा की ष्यन्तका गान्धर्व विवाह और महर्षि द्वारा उसका अनुमोदन दुष्यन्त उवाच सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे । भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि कि करवाणि ते
దుష్యంతుడు పలికెను—కల్యాణీ! నీవు పలికిన విధానముచే నీవు రాజకుమార్తెయని స్పష్టమైంది. సుశ్రోణీ! నా భార్యవగు. నీ సంతోషార్థం నేను ఏమి చేయవలెను? చెప్పు.
Verse 2
सुवर्णमालां वासांसि कुण्डले परिहाटके । नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने
నేను నీకొరకు స్వర్ణహారం, సుందర వస్త్రాలు, శుద్ధతప్త స్వర్ణకుండలాలు, మరియు వివిధ పట్టణాలలో నిర్మితమైన ప్రకాశవంతమైన శుభ మణిరత్నాభరణాలను వెంటనే తెప్పించెదను. ఓ శోభనే! ఇంకేమి చెప్పుదును—ఈ నాటినుండి నా సమస్త రాజ్యము నీదగునుగాక; నీవు నా ప్రధాన మహిషివగు.
Verse 3
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च । सर्व राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने
దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఈ రోజే నీకోసం నిష్కాలు (సువర్ణాభరణాలు) మొదలైన బహుమతులు, మృగచర్మాలు కూడా తెచ్చి ఇస్తాను. ఈ రోజునుంచే నా సమస్త రాజ్యం నీదే; ఓ సుందరీ, నీవు నా భార్యవు అవు.
Verse 4
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि । विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्व: श्रेष्ठ उच्यते,भीरु! सुन्दरि! गान्धर्व विवाहके द्वारा मुझे अंगीकार करो। रम्भोरु! विवाहोंमें गान्धर्व विवाह श्रेष्ठ कहलाता है
దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఓ భీరువా, ఓ సుందరీ, గాంధర్వ వివాహం ద్వారా నన్ను స్వీకరించు. ఓ రంభోరు, వివాహ విధానాలలో గాంధర్వ వివాహమే శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది.
Verse 5
शकुन्तलोवाच फलाहारो गतो राजन् पिता मे इत आश्रमात् | मुहूर्त सम्प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति
శకుంతల చెప్పింది—రాజా, నా తండ్రి కణ్వుడు ఫలాలు తెచ్చేందుకు ఈ ఆశ్రమం నుంచి బయటికి వెళ్లాడు. కొద్దిసేపు వేచియుండండి; ఆయన వచ్చి నన్ను విధిపూర్వకంగా మీకు అప్పగిస్తాడు.
Verse 6
(पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मतम् । यस्य वा दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति ।।
శకుంతల చెప్పింది—మహారాజా, నా తండ్రే నిత్యం నా ప్రభువు; ఆయనే నాకు పరమదైవం. తండ్రి నన్ను ఎవరికీ అప్పగిస్తాడో అతడే నా భర్త. బాల్యంలో తండ్రి, యౌవనంలో భర్త, వృద్ధాప్యంలో కుమారుడు రక్షిస్తాడు; అందువల్ల స్త్రీకి స్వాతంత్ర్యం తగదు. ధర్మిష్ఠ రాజేంద్రా, నా తపస్వి తండ్రిని అవమానించి అధర్మంగా నేను భర్తను ఎలా వరించగలను? దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఓ సుశ్రోణీ, అలా అనకు; తపోరాశి కణ్వుడు కరుణామయుడు. శకుంతల చెప్పింది—రాజా, బ్రాహ్మణులు కోపంతోనే ప్రహరిస్తారు; చేతుల్లో ఆయుధాలు ధరించరు. అగ్ని తన తేజస్సుతో, సూర్యుడు తన కిరణాలతో, రాజు దండంతో, బ్రాహ్మణుడు క్రోధంతో దహిస్తాడు. కోపించిన బ్రాహ్మణుడు తన మన్యువుతో అపరాధిని, వజ్రధారి ఇంద్రుడు అసురులను నాశనం చేసినట్లే నాశనం చేస్తాడు. దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఓ వరారోహా, నీవు నిందలేని శీలముగలదానివి; నేను నిన్నే కోరుతున్నాను. నీ కోసమే నేను ఇక్కడ నిలిచాను; నా మనస్సు నీపైనే నిలిచింది.
Verse 7
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मन: । आत्मनो मित्रमात्मैव तथा55त्मा चात्मन: पिता | आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमरहसि धर्मत:
దుష్యంతుడు అన్నాడు—మనిషికి తన ఆత్మే బంధువు; తన ఆత్మే ఆశ్రయం, తన ఆత్మే గమ్యం. ఆత్మే తన మిత్రుడు, ఆత్మే తన తండ్రి వంటిది. కాబట్టి ధర్మానుసారం నీవు నీకే నీవు దానం—అంటే స్వేచ్ఛతో నీను అర్పించుకోవడం—చేయగలవు.
Verse 8
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मत:ः स्मृता: । ब्राह्मो दैवस्तथैवार्ष: प्राजापत्यस्तथासुर:
దుష్యంతుడు పలికెను—ధర్మశాస్త్రదృష్ట్యా సంక్షేపంగా వివాహములు ఎనిమిదే అని స్మరించబడినవి: బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య, ఆసుర; అలాగే మిగిలిన మూడు—గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచ। శాస్త్రవిభజన ప్రకారం వివాహం ధర్మనియమాలతో నియంత్రితమైన నైతిక సంస్థ; అందులో కొన్ని రూపాలు మరింత ధర్మానుకూలమని, మరికొన్ని తక్కువగా భావించబడినవి।
Verse 9
गान्धर्वो राक्षसश्वैव पैशाचश्चाष्टम: स्मृत: । तेषां धर्म्यान् यथापूर्व मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्
దుష్యంతుడు పలికెను—గాంధర్వ, రాక్షస, పైశాచములు కూడా లెక్కించబడును; పైశాచమే ఎనిమిదవదని స్మరించబడెను. వీటిలో స్వాయంభువ మనువు—క్రమంగా ముందుగా చెప్పబడినవే మరింత ధర్మ్యములని ప్రకటించెను।
Verse 10
प्रशस्तां श्वतुर: पूर्वान् ब्राह्मणस्योपधारय । षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते
దుష్యంతుడు పలికెను—ముందుగా చెప్పబడిన నాలుగు ప్రశస్త వివాహములు—బ్రాహ్మ, దైవ, ఆర్ష, ప్రాజాపత్య—బ్రాహ్మణునికి శ్రేష్ఠమని గ్రహించుము. ఓ అనిందితే, బ్రాహ్మ నుండి గాంధర్వం వరకు క్రమంగా ఆరు వివాహములు క్షత్రియునికి ధర్మానుకూలమని తెలుసుకొనుము।
Verse 11
रज्ञां तु राक्षसो<प्युक्तो विट्शूट्रेष्वासुर: स्मृत: । पज्चानां तु त्रयो धर्म्या अधर्म्यौं द्वौ स््मृताविह
దుష్యంతుడు పలికెను—రాజులకు రాక్షస వివాహమును కూడా శాస్త్రం అనుమతించెను. వైశ్యులు, శూద్రులలో ఆసుర వివాహము స్మరించబడెను. ఈ ఐదు (చివరి) వివాహములలో మూడు ధర్మ్యములు, రెండు అధర్మ్యములని ఇక్కడ చెప్పబడెను।
Verse 12
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन । अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गति: स्मृता,पैशाच और आसुर विवाह कदापि करनेयोग्य नहीं हैं। इस विधिके अनुसार विवाह करना चाहिये। यह धर्मका मार्ग बताया गया है
దుష్యంతుడు పలికెను—పైశాచమును, ఆసురమును ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఆచరింపరాదు. ఈ విధానమునుబట్టి వివాహము చేయవలెను; ఇదే ధర్మమార్గమని స్మరించబడెను।
Verse 13
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यों तो मा विशड्किथा: । पृथग् वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशय:
దుష్యంతుడు అన్నాడు—క్షత్రియునికి గాంధర్వమూ రాక్షసమూ—ఈ రెండు వివాహాలూ ధర్మసమ్మతమైనవే; కాబట్టి వీటిగురించి సందేహించకు. వేరువేరుగా చేసినా లేదా కలిపి చేసినా, క్షత్రియుడు చేయవలసినవే—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 14
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि । गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमहसि,अतः सुन्दरी! मैं तुम्हें पानेके लिये इच्छुक हूँ। तुम भी मुझे पानेकी इच्छा रखकर गान्धर्व विवाहके द्वारा मेरी पत्नी बन जाओ
దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఓ సుందర వర్ణముగల స్త్రీ! నేను నిన్ను కోరుతున్నాను, నీవు కూడా నన్ను కోరుతున్నావు; కాబట్టి గాంధర్వ వివాహముచే నీవు నా భార్యవగుదువు.
Verse 15
शकुन्तलोवाच यदि धर्मपथस्त्वेष यदि चात्मा प्रभुर्मम । प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो
శకుంతల చెప్పింది—ఓ పౌరవశ్రేష్ఠా! ఇది ధర్మమార్గమే అయితే, మరియు నన్ను నేను అర్పించుకొనుటలో నా ఆత్మకే అధికారముంటే, నేను సమ్మతించెదను; కాని ప్రభూ, నా ఒక నిబంధన ఉంది—దానిని వినండి.
Verse 16
सत्यं मे प्रतिजानीहि यथा वक्ष्याम्यहं रह: । मयि जायेत य: पुत्र: स भवेत् त्वदनन्तर:
శకుంతల చెప్పింది—నాకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేయండి; నేను ఏకాంతంగా చెప్పబోయేదాన్ని వినండి. నా గర్భంలో మీ వల్ల పుట్టే కుమారుడే మీ తరువాత వారసుడు (యువరాజు) కావాలి.
Verse 17
युवराजो महाराज सत्यमेतद् ब्रवीमि ते । यद्येतदेवं दुष्पन्त अस्तु मे सड़मस्त्वया
దుష్యంతుడు అన్నాడు—ఓ మహారాజా, నేను నీకు ఇది సత్యంగా చెప్పుచున్నాను. ఓ దుష్యంతా, ఈ నిబంధన ఇదే విధంగా అంగీకరించబడితే, నీతో నా సంగమం/వివాహం జరుగుగాక.
Verse 18
वैशम्पायन उवाच एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् । अपि च वत्वां हि नेष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ రాజు ఆలోచన చేయకుండానే ఆమెతో, “అలానే కావుగాక” అని చెప్పి, మరల, “శుచిస్మితే! నిన్ను నా స్వనగరానికి తీసుకెళ్తాను” అని అన్నాడు.
Verse 19
यथा त्वमर्हा सुश्रोणि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते । एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—“సుశ్రోణీ! నీవు రాజభవనంలో నివసించుటకు యోగ్యురాలివి; ఇదే సత్యమని నీకు చెబుతున్నాను.” అని చెప్పి రాజర్షి దుష్యంతుడు అనింద్యగామినీ శకుంతల చేతిని విధివిధానంగా స్వీకరించాడు.
Verse 20
जग्राह विधिवत् पाणायुवास च तया सह । विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुन: पुन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజు దుష్యంతుడు శకుంతల చేతిని విధివిధానంగా స్వీకరించి ఆమెతో ఏకాంతంగా నివసించాడు. తరువాత ఆమెకు ధైర్యం చెప్పి అక్కడి నుండి బయలుదేరి, వెళ్తూ వెళ్తూ మళ్లీ మళ్లీ ఇలా అన్నాడు—“సుశ్రోణీ! నీవు రాజభవనంలో నివసించుటకు యోగ్యురాలివి; ఇదే సత్యమని చెబుతున్నాను.”
Verse 21
प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनी चतुरद्धिणीम् । तया त्वानाययिष्यामि निवासं स्व शुचिस्मिते
“నీ కొరకు నేను చతురంగిణీ సేనను పంపుతాను; ఆ సేనతోనే, శుచిస్మితే, నిన్ను నా స్వనివాసానికి (రాజభవనానికి) రప్పిస్తాను.”
Verse 22
(एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् । सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां स्मितपूर्वमुदैक्षत ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇలా చెప్పి రాజర్షి దుష్యంతుడు అనింద్యగామినీ శకుంతలిని తన భుజాలతో ఆలింగనం చేసుకొని, చిరునవ్వుతో ఆమెను చూచెను. దేవతాసమానమైన శకుంతల రాజుని ప్రదక్షిణ చేసి నిలిచియుండగా, రాజు ఆమెను హృదయానికి హత్తుకున్నాడు. శకుంతల ముఖమున కన్నీళ్లు ప్రవహించి, ఆమె నృపుని పాదాల వద్ద పడిపోయింది. రాజు ఆమెను మళ్లీ లేపి, “రాజకుమార్తె! విచారించకు” అని పునఃపునః చెప్పి, “నా పుణ్యమునకు శపథం—నిన్ను తప్పక రప్పిస్తాను” అన్నాడు. ఈ విధంగా ఆమెకు వాగ్దానం చేసి, ఓ జనమేజయా, రాజు అక్కడి నుండి బయలుదేరెను. కాశ్యప (కణ్వ) మహర్షి విషయమై అతని మనస్సు కలవరపడింది; ఆ చింతతోనే తన నగరంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 23
भगवांस्तपसा युक्त: श्रुत्वा कि नु करिष्यति । एवं स चिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम्
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—తపోబలంతో యుక్తుడైన భగవాన్ కణ్వ మహర్షి ఇది విని ఏమి చేయునో? అని ఆలోచించుచు రాజు తన నగరంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 24
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वो5प्याश्रममागमत् | शकुन्तला च पितरं द्विया नोपजगाम तम्,उनके गये दो ही घड़ी बीती थी कि महर्षि कण्व भी आश्रमपर आ गये; परंतु शकुन्तला लज्जावश पहलेके समान पिताके समीप नहीं गयी
కొద్దిసేపు గడవగానే కణ్వ మహర్షి కూడా ఆశ్రమానికి వచ్చాడు; అయితే శకుంతల లజ్జవశాత్ మునుపటిలా తండ్రి దగ్గరకు వెళ్లలేదు।
Verse 25
(शड्कितैव च विप्रर्षिमुपचक्राम सा शनै: । ततो<स्य राजग्जग्राह आसनं चाप्यकल्पयत् ।।
భయంతో శకుంతల నెమ్మదిగా బ్రహ్మర్షి సమీపానికి వెళ్లి, ఆయనకు ఆసనం తెచ్చి పరచింది. తీవ్రమైన లజ్జచేత ఆమె ఋషితో మాటాడలేకపోయింది. భరతశ్రేష్ఠా! తన పూర్వ నియమధర్మం నుండి జారిపోయాననే భావనతో ఆమె భీతిల్లింది; ఇంతకు ముందు స్వతంత్ర బ్రహ్మచారిణిగా ఉన్న ఆమె, తన దోషాన్ని తానే చూసి వణికింది. ఆమె లజ్జలో మునిగినదాన్ని చూసి ఋషి ఇలా పలికాడు— కణ్వుడు అన్నాడు—కుమార్తె, లజ్జతో ఉండటం వల్లనే నీవు దీర్ఘాయుష్మతిగా ఉంటావు; ఇక మునుపటిలా నిర్లక్ష్యంగా ఉండలేవు. రంభోరు, జరిగినదంతా స్పష్టంగా చెప్పు; భయపడకు। వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అప్పుడు ఆ అతి శుభమైన, శ్రీమంతమైన, పవిత్రస్మితముగల యువతి లజ్జతో, కష్టంగా గొంతు గద్గదమై కాశ్యప కణ్వునితో ఇలా చెప్పింది— శకుంతల అన్నది—తండ్రీ, ఇలిలపుత్రుడైన రాజు దుష్యంతుడు ఈ అరణ్యానికి వచ్చాడు. దైవయోగంతో ఈ ఆశ్రమానికి వచ్చి, నేను ఆయనను భర్తగా వరిస్తాను. తండ్రీ, ఆయనపై ప్రసన్నుడవు; మహాయశస్సుగల నరేశ్వరుడు నా స్వామి. తరువాత జరిగినదంతా మీరు మీ దివ్యజ్ఞానంతో చూస్తూనే ఉన్నారు. క్షత్రియకులానికి అభయమిచ్చి, ఆయనపై అనుగ్రహం చూపండి। అప్పుడు దివ్యజ్ఞానసంపన్నుడైన మహాతపస్వి భగవాన్ కణ్వుడు దివ్యదృష్టితో ఆమె స్థితిని గ్రహించి, ప్రసన్నుడై పలికాడు।
Verse 26
त्वयाद्य भद्रे रहसि मामनादृत्य यः कृत: । पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातक:,'भद्रे! आज तुमने मेरी अवहेलना करके जो एकान्तमें किसी पुरुषके साथ सम्बन्ध स्थापित किया है, वह तुम्हारे धर्मका नाशक नहीं है
భద్రే! నేడు నన్ను అవమానించి నీవు ఏకాంతంలో పురుషునితో చేసిన సంయోగం స్వయంగా నీ ధర్మాన్ని నాశనం చేయదు।
Verse 27
क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाह: श्रेष्ठ उच्चते । सकामाया: सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृत:
క్షత్రియునికి గాంధర్వ వివాహమే శ్రేష్ఠమని చెప్పబడింది. ఇష్టమున్న స్త్రీ, ఇష్టమున్న పురుషుడు మంత్రాలు లేకుండా ఏకాంతంలో కలిసే సంయోగమే గాంధర్వ వివాహమని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 28
धर्मात्मा च महात्मा च दुष्यन्तः पुरुषोत्तम: । अध्यगच्छ: पतिं यत् त्वं भजमानं शकुन्तले
వైశంపాయనుడు పలికెను—శకుంతలే! దుష్యంతుడు ధర్మాత్ముడు, మహాత్ముడు, పురుషోత్తముడు. అతడు నీపై అనురక్తుడై ఉన్నాడు; నీవు యోగ్యమైన భర్తను పొందుకొని ధర్మసమ్మతమైన సంయోగంలో ప్రవేశించితివి. అందువల్ల నీ గర్భమునుండి మహాబలుడు, మహాత్ముడు అయిన కుమారుడు జన్మించును; అతడు సముద్రపరివేష్టితమైన ఈ సమస్త భూమిని పాలించి అనుభవించును.
Verse 29
महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महाबल: | य इमां सागरापाज़ीं कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम्
నీకు లోకంలో ప్రసిద్ధుడగు మహాత్ముడు, మహాబలుడు అయిన కుమారుడు జన్మించును; అతడు సముద్రపరివేష్టితమైన ఈ సమస్త భూమిని పాలించి అనుభవించును.
Verse 30
परं चाभिप्रयातस्य चक्र तस्य महात्मन: । भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिन:,'शत्रुओंपर आक्रमण करनेवाले उस महामना चक्रवर्ती नरेशकी सेना सदा अप्रतिहत होगी। उसकी गतिको कोई रोक नहीं सकेगा”
ఆ మహాత్మ చక్రవర్తి ముందుకు సాగినప్పుడు అతని సామ్రాజ్యచక్రం ఎల్లప్పుడూ అప్రతిహతమై నిలుస్తుంది. శత్రువులను సంహరించుటకు ఉత్సుకమైన అతని సేన నిరంతరం అజేయమై ఉంటుంది; అతని గమనాన్ని ఎవరూ ఆపలేరు.
Verse 31
ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् । विनिधाय ततो भार संनिधाय फलानि च
ఆపై ఆమె ఆయన తెచ్చిన ఫలాల భారాన్ని తీసుకొని తగిన చోట ఉంచి, ఫలాలను సమీపంలో సర్దింది. తరువాత ముని పాదాలను కడిగింది. ముని భోజనం చేసి విశ్రాంతి పొందిన తరువాత, ఆమె భక్తి-గౌరవాలతో ఆయనను ఈ విధంగా సంభోదించింది.
Verse 32
शकुन्तलोवाच मया पतिर्वतो राजा दुष्यन्त: पुरुषोत्तम: | तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमहसि
శకుంతల పలికెను—భగవన్! నేను పతివ్రతగా పురుషోత్తముడైన రాజు దుష్యంతుని భర్తగా వరిస్తిని. కావున మీరు మంత్రులతో కూడిన ఆ నరేశునిపై ప్రసాదం చూపవలెను.
Verse 33
कण्व उवाच प्रसन्न एव तस्याहं त्वत्कृते वरवर्णिनि । (ऋतवो बहवस्ते वै गता व्यर्था: शुचिस्मिते । सार्थक॑ साम्प्रतं होतन्न च पापो5स्ति तेडनघे ।।
కణ్వుడు పలికెను—ఓ సుందరవర్ణా కన్యా! నీ హితార్థమే నేను రాజు దుష్యంతునిపై ప్రసన్నుడనై ఉన్నాను. ఓ మృదుహాసినీ! నీకు అనేక ఋతువులు వ్యర్థంగా గడిచిపోయాయి; ఇప్పుడు ఈ సమయం ఫలప్రదమైంది. ఓ నిర్దోషిణీ! నీకు పాపం అంటదు. ఓ మంగళమయీ! నన్ను వరం అడుగు—నీకు కావలసినదేదైనా కోరుకో.
Verse 34
वैशम्पायन उवाच ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्याच्चास्खलनं तथा । शकुन्तला पौरवाणां दुष्पन्तहितकाम्यया
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు దుష్యంతుని హితం కోరిన శకుంతల ఈ వరం కోరింది: పౌరవ వంశ రాజులు ధర్మంలో స్థిరంగా ఉండాలి; రాజ్యాధికారంలో ఎప్పుడూ చ్యుతి కలగకూడదు.
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వాంతర్గత సంభవపర్వంలోని శకుంతలోపాఖ్యాన విషయక డెబ్బై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 73
(एवमस्त्विति तां प्राह कण्वो धर्मभृतां वर: । पस्पर्श चापि पाणिभ्यां सुतां श्रीमिव रूपिणीम् ।।
అప్పుడు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన కణ్వుడు ఆమెతో—“ఏవమస్తు” (అలాగే కావుగాక) అని అన్నాడు. అలా చెప్పి, శ్రీదేవి వలె కాంతిమంతమైన తన కుమార్తెను రెండు చేతులతో స్పర్శించి ఆశీర్వదించాడు. కణ్వుడు పలికెను—“కుమార్తె! ఈ రోజు నుంచే నీవు మహాత్ముడైన రాజు దుష్యంతుని మహిషివి. కాబట్టి పతివ్రత స్త్రీలకు యోగ్యమైన ఆచారధర్మాన్ని నిరంతరం అనుసరించు.”
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether rank and resentment justify harmful action: a dispute over garments becomes a crisis of protective duty when Devayānī is abandoned in a well, foregrounding the ethical breach of causing danger and refusing immediate remedy.
Speech and pride can generate disproportionate harm; conversely, timely assistance and recognition of responsibility stabilize social order. The narrative treats small lapses in conduct as seeds of larger dynastic consequences.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-commentary functions indirectly through Śukra’s moral-causal framing, which interprets suffering and restitution as linked to conduct and its consequences within the epic’s dharma logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.