Shloka 30
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā
Devayānī–Śukra Episode
शौचार्थ यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलै: । यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जना:,विश्वामित्र ऋषि वे ही हैं, जिन्होंने महाभाग महर्षि वसिष्ठका उनके प्यारे पुत्रोंसे सदाके लिये वियोग करा दिया; जो पहले क्षत्रियकुलमें उत्पन्न होकर भी तपस्याके बलसे ब्राह्मण बन गये; जिन्होंने अपने शौच-स्नानकी सुविधाके लिये अगाध जलसे भरी हुई उस दुर्गम नदीका निर्माण किया, जिसे लोकमें सब मनुष्य अत्यन्त पुण्यमयी कौशिकी नदीके नामसे जानते हैं
śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhir jalaiḥ | yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidur janāḥ ||
శౌచస్నానార్థం ఆయన బహుజలసమృద్ధిగా, దాటుటకు దుర్గమమైన ఆ నదిని సృష్టించెను. ఆ నదినే లోకంలో అత్యంత పుణ్యప్రదమైనదిగా జనులు ‘కౌశికీ’ అని పిలుచుచున్నారు.
कण्व उवाच
Educational Q&A
The verse links śauca (purity) with dharma: disciplined spiritual power should support ethical and ritual well-being, and actions that enable purity for oneself and others become sources of puṇya (sanctifying merit) in the world.
Kaṇva describes a revered figure’s deed: creating a deep, hard-to-cross river with abundant waters for bathing and purification. People recognize this river as the highly sacred Kauśikī.