Shloka 10
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā
Devayānī–Śukra Episode
वैशम्पायन उवाच अपश्यमानस्तमृषिं तथा चोक्तस्तया च सः । तां दृष्टवा च वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा दुष्यन्तने देखा--महर्षि कण्व आश्रमपर नहीं हैं और वह तापसी कन्या उन्हें वहाँ ठहरनेके लिये कह रही है; साथ ही उनकी दृष्टि इस बातकी ओर भी गयी कि यह कन्या सर्वागसुन्दरी, अपूर्व शोभासे सम्पन्न तथा मनोहर मुसकानसे सुशोभित है। इसका शरीर सौन्दर्यकी प्रभासे प्रकाशित हो रहा है, तपस्या तथा मन-इन्द्रियोंके संयमने इसमें अपूर्व तेज भर दिया है। यह अनुपम रूप और नयी जवानीसे उद्धासित हो रही है, यह सब सोचकर राजाने पूछा--
vaiśampāyana uvāca | apaśyamānas tam ṛṣiṃ tathā coktas tayā ca saḥ | tāṃ dṛṣṭvā ca varārohāṃ śrīmatīṃ cāru-hāsinīm |
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—ఆ ఋషిని అక్కడ చూడక, ఆమె అలా పలికినప్పుడు, రాజు దృష్టి ఆ కన్యపై నిలిచింది. ఆమె సుందరాకృతి, శుభశ్రీతో ప్రకాశించే, మధురహాస్యంతో అలంకృతమైనది; తపస్సు, దమనముల వల్ల పుట్టిన తేజస్సు ఆమె రూపంలో మెరిసింది. అలా మనస్సు కదిలిన రాజు ఆమెను ప్రశ్నించాడు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights an ethical tension: attraction arises naturally, yet the narrative frames the maiden’s beauty as inseparable from tapas (austerity) and self-control. It suggests that desire should be approached with awareness of dharma—respecting the ascetic setting, the woman’s dignity, and proper conduct before proceeding.
King Duṣyanta arrives at Kaṇva’s hermitage and does not find the sage present. The ascetic maiden speaks to him (inviting him to stay/receive hospitality). As he looks at her, he notices her exceptional beauty and radiance, and, moved by what he sees, he prepares to ask her questions.