Adhyaya 55
आदि पर्व — अध्याय ५५: पाण्डव-कौरववैरस्य संक्षेपवृत्तान्तः (Synopsis of the Pāṇḍava–Kaurava Estrangement)
Upa-parva: Pāṇḍava–Kaurava Bheda-saṅgraha (Conflict Synopsis Unit)
Vaiśaṃpāyana begins with formal reverence—saluting the guru and honoring learned persons—signaling disciplined narration. He then provides Janamejaya a structured synopsis of the epic’s central political rupture: after the Pāṇḍavas return from the forest to their residence, their competence and public esteem provoke Kaurava intolerance. Duryodhana, with Karṇa and Śakuni, initiates a sequence of coercive measures: an attempted poisoning of Bhīma, binding and casting him into the Gaṅgā, and the failure of these attempts due to Bhīma’s recovery and immunity through serpent-venom exposure. Vidura is characterized as consistently attentive in countering such stratagems, functioning as a stabilizing counselor. When covert methods fail, the lac-house (jātu-gṛha) plan is authorized; the Pāṇḍavas escape through a tunnel prepared on Vidura’s instruction. Subsequent displacement episodes are summarized: the Hidimba encounter, residence in Ekacakrā, the slaying of Baka for a brāhmaṇa household’s safety, and the move to Pāñcāla culminating in Draupadī’s marriage. A negotiated return leads to settlement at Khāṇḍavaprastha, political consolidation, and directional campaigns by the brothers. Arjuna’s forest sojourn links to his alliance with Kṛṣṇa, marriage to Subhadrā, the Khāṇḍava episode, acquisition of Gāṇḍīva and other gifts, and the construction of the jeweled sabhā by Maya. Duryodhana’s envy culminates in the dice-based dispossession and the prescribed exile and concealment. After the term, property is denied; armed conflict follows, ending with Duryodhana’s death and the Pāṇḍavas’ restoration of rule—presented as a coherent causal chain from early rivalry to systemic breakdown.
Chapter Arc: सर्पसत्र के भयावह वातावरण में आस्तीक वाणी का दीप जलाते हैं—यजमान जनमेजय, यज्ञ, ऋत्विजों, सदस्यों और अग्निदेव की स्तुति से वे सभा का मनोभाव बदलने लगते हैं। → आस्तीक अनेक आदर्श यज्ञों की परंपरा का स्मरण कराते हैं—सोम, वरुण, इन्द्र (शक्र), यम, रन्तिदेव, तथा सत्यवती-पुत्र कृष्ण (व्यास) से संबद्ध यज्ञों का उल्लेख कर जनमेजय के यज्ञ को उसी महिमा-श्रृंखला में प्रतिष्ठित करते हैं; साथ ही ‘स्वस्ति’ की बार-बार कामना से वे अनिष्ट-प्रवृत्ति (सर्प-विनाश) के बीच शुभ का आग्रह रचते हैं। → अग्निदेव का तेजस्वी, बहुनाम-समृद्ध रूप (विभावसु, चित्रभानु, हिरण्यरेता, हुतभुक्, कृष्णवर्त्मा) उभरता है—और आस्तीक की स्तुति-धारा सभा पर ऐसा प्रभाव डालती है कि यजमान, ऋत्विज, सदस्य और हव्यवाह सभी प्रसन्न हो उठते हैं। → स्तुति से संतुष्ट होकर सभा का भाव परिवर्तित होता है; उग्रश्रवा के अनुसार जनमेजय उन ‘भावित’ (अनुकूल) चित्तों को देखकर आगे बोलते हैं—यह संकेत कि अब आस्तीक की बात सुनी जाएगी और यज्ञ की दिशा पर प्रश्न उठेगा। → प्रसन्न हुई सभा के बीच जनमेजय का ‘अब क्या?’—राजा क्या वर माँगने को कहेंगे, और क्या आस्तीक सर्पसत्र को रोकने का अवसर पा सकेंगे?
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान पञ्चपञज्चाशत्तमो< ध्याय: आस्तीकके द्वारा यजमान
ఆస్తీకుడు పలికెను— ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠా, పరిక్షిత్ వంశజా! సోమయాగము, వరుణయాగము, ప్రయాగమున ప్రజాపతి యాగము యెట్లు ప్రసిద్ధమై యుండెనో, అట్లే నీ యీ యజ్ఞము కూడా ఉత్తమ గుణసంపన్నమై ప్రకాశించుచున్నది. మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 2
शक्रस्य यज्ञ: शतसंख्य उतक्त- स्तथा पूरोस्तुल्यसंख्यं शतं वै । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— ఓ భరతకులశిరోమణి, పరిక్షిత్ కుమారా! శక్రుని (ఇంద్రుని) యజ్ఞములు శతమని చెప్పబడెను; రాజు పూరుని యజ్ఞముల సంఖ్య కూడా అంతే శతమే. వాటితో సమానమైన కాంతితో నీ యీ యజ్ఞము ప్రకాశించుచున్నది. మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 3
यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्न यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञ: | तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— ఓ జనమేజయా! యమరాజుని యజ్ఞము, హరిమేధ యజ్ఞము, రాజు రంతిదేవుని యజ్ఞము యెట్లు ఉత్తమ గుణసంపన్నమై ప్రసిద్ధమై యుండెనో, అట్లే నీ యీ యజ్ఞము కూడా. ఓ భరతవంశశ్రేష్ఠా, పరిక్షిత్ వంశజా! మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 4
गयस्य यज्ञ: शशबिन्दोश्न राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञ: । तथा यज्ञोडयं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— ఓ భరతవంశమున అగ్రగణ్యుడవైన జనమేజయా! మహారాజు గయుని యజ్ఞము, రాజు శశబిందుని యజ్ఞము, రాజాధిరాజు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) చేసిన యజ్ఞము యెట్లు ఉత్తమ విధివిధానములతో నిర్వహింపబడెనో, అట్లే నీ యీ యజ్ఞము కూడా. మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 5
नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासीदू यथा यज्ञो दाशरथेश्ष राज्ञ: | तथा यज्ञोड्यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— రాజు నృగుడు, రాజు అజమీఢుడు చేసిన ప్రసిద్ధ యజ్ఞములవలె, దశరథనందనుడైన రాముని యజ్ఞము యథా ఖ్యాతిగాంచెనో, అలాగే హే భారతాగ్ర్యా, పారిక్షిత వంశజా, నీ ఈ యజ్ఞమును కూడా అటువంటిదే. హే పారిక్షితకుమారా, మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 6
यज्ञ: श्रुतों दिवि देवस्य सूनो- युधिष्ठिरस्पाजमीढस्य राज्ञ: । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— స్వర్గలోకమందు దేవతలకూడా అజమీఢ వంశజుడైన, ధర్మదేవుని పుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుని యజ్ఞఖ్యాతిని వినియున్నారు. అలాగే హే భారతాగ్ర్యా, పారిక్షిత వంశజా, నీ ఈ యజ్ఞమూ ప్రసిద్ధమే. హే భరతశ్రేష్ఠ జనమేజయా, మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 7
कृष्णस्य यज्ञ: सत्यवत्या: सुतस्य स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । तथा यज्ञो5यं तव भारताग्रय पारिक्षित स्वस्ति नोअस्तु प्रियेभ्य:
ఆస్తీకుడు పలికెను— సత్యవతీ నందనుడైన కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) స్వయంగా సమస్త కర్మలను నిర్వహించిన ఆ యజ్ఞమువలె, హే భారతాగ్ర్యా, పారిక్షిత వంశజా, నీ ఈ యజ్ఞమూ అటువంటి శుభలక్షణముగలదై యుండుగాక. హే భరతశ్రేష్ఠ జనమేజయా, మా ప్రియులకై శుభమగుగాక.
Verse 8
इमे च ते सूर्यसमानवर्चस: समासते वृत्रहण: क्रतुं यथा । नैषां ज्ञातुं विद्यते ज्ञानमद्य दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत् कदाचित्
ఆస్తీకుడు పలికెను— సూర్యసమాన తేజస్సుగల నీ ఋత్వికులు ఇక్కడ ఆసీనులై, ఇంద్రుని యజ్ఞమువలెనే నీ ఈ యజ్ఞమును నిర్దోషంగా విధివిధానాలతో నిర్వహిస్తున్నారు. తెలిసికొనవలసినదేదీ వీరి జ్ఞానానికి అతీతం కాదు. ఇలాంటి వారికి ఇచ్చిన దానం ఎప్పటికీ నశించదు; అది అక్షయ పుణ్యమవుతుంది.
Verse 9
ऋषत्विक् समो नास्ति लोकेषु चैव दैपायनेनेति विनिकश्षितं मे । एतस्य शिष्या: क्षितिमाचरन्ति सर्वर्त्विज: कर्मसु स्वेषु दक्षा:
ఆస్తీకుడు పలికెను— సమస్త లోకాలలో ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) సమానంగా యాజ్ఞికకర్మలలో నిపుణుడైన మరొక ఋత్వికుడు లేడు—ఇది నా స్థిరనిశ్చయం. ఆయన శిష్యులే ఉద్గాత మొదలైన అన్ని రకాల ఋత్వికులు; వారు తమ తమ కర్మలలో దక్షులై యజ్ఞాలు నిర్వహించుటకై సమస్త భూమండలమంతా సంచరిస్తుంటారు.
Verse 10
विभावसश्षित्र भानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक् कृष्णवर्त्मा । प्रदक्षिणावर्त शिख: प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग् वष्टि देव:
ఆస్తీకుడు అన్నాడు—విభావసు, చిత్రభాను, మహాత్మ, హిరణ్యరేత, హుతభుక్, కృష్ణవర్త్మన్ అనే నామాలతో ప్రసిద్ధుడైన అగ్నిదేవుడు, ఇప్పుడు దక్షిణావర్త శిఖలతో ప్రకాశిస్తూ మంగళ ప్రదక్షిణ చేస్తూ నీ ఈ ఆహుతిని స్వీకరించి భుజిస్తున్నాడు; విధివిధానంగా సమర్పించిన ఈ హవ్యాన్ని అతడు నిత్యం కోరుకుంటాడు.
Verse 11
नेह त्वदन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । धृत्या च ते प्रीतमना: सदाहं त्वं वा वरुणो धर्मराजो यमो वा
ఆస్తీకుడు అన్నాడు—ఈ జీవలోకంలో నీతో సమానంగా ప్రజలను పాలించి రక్షించగల రాజు మరొకడు లేడు. నీ ధైర్యం, నియమం వల్ల నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ ఆనందిస్తుంది. నీవు వరుణుడు, ధర్మరాజు, యముడు వంటి ధర్మాధికారంతో ప్రభావవంతుడవు.
Verse 12
शक्र: साक्षाद् वज़पाणिरयथेह त्राता लोकेडस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । मतत्त्व॑ नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वदन्यो भूपतिरस्ति जज्ञे
ఆస్తీకుడు అన్నాడు—వజ్రపాణి శక్రుడు, ఇంద్రుడు స్వయంగా, ఈ లోకంలో రక్షకుడైనట్లే, నీవు కూడా ప్రజల రక్షకుడిగా గౌరవింపబడుతున్నావు. పురుషశ్రేష్ఠుడా జనమేజయా! ఈ లోకంలో నీతో సమానంగా ప్రజలను కాపాడగల మరొక భూపతి జన్మించలేదు.
Verse 13
खट्वाड्ननाभागदिलीपकल्प ययातिमान्धातृसमप्रभाव । आदित्यतेज:प्रतिमानतेजा भीष्मो यथा राजसि सुत्रतस्त्वम्
ఆస్తీకుడు అన్నాడు—రాజా! నీవు ఖట్వాంగుడు, నాభాగుడు, దిలీపుడు వంటి పరాక్రమశాలి; నీ ప్రభావం యయాతి, మాంధాతృలతో సమానం. నీ తేజస్సు ఆదిత్యుని ఉగ్ర తేజస్సుతో సమతుల్యం. భీష్ముడు ఉత్తమ బ్రహ్మచర్యవ్రతాన్ని నిలబెట్టినట్లే, నీవు కూడా ఈ యజ్ఞంలో పరమ శ్రేష్ఠ వ్రతాన్ని ఆచరిస్తూ ప్రకాశిస్తున్నావు.
Verse 14
वाल्मीकिवत् ते निभृतं स्ववीर्य वसिष्ठवत् ते नियतश्न कोप: । प्रभुत्वमिन्द्रत्वसमं मतं मे द्युतिश्न नारायणवद् विभाति
ఆస్తీకుడు అన్నాడు—వాల్మీకి మహర్షిలా నీ అసాధారణ పరాక్రమం నీలోనే నిగూఢంగా, నియంత్రితంగా ఉంటుంది; వసిష్ఠుడిలా నీవు కోపాన్ని శాసనంలో ఉంచుకున్నావు. నా అభిప్రాయం ప్రకారం నీ ప్రభుత్వం ఇంద్రత్వానికి సమానం; నీ ద్యుతి నారాయణుని వలె ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 15
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञ: कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्न: । श्रियां निवासोडसि यथा वसूनां निधानभूतो5सि तथा क्रतूनाम्
నీవు యమునివలె ధర్మనిర్ణయాన్ని నిశ్చయంగా తెలిసినవాడవు; శ్రీకృష్ణునివలె సర్వగుణసంపన్నుడవు. వసువులవలె శ్రీ-సంపదకు నివాసస్థానమై ఉన్నావు; క్రతువులైన యజ్ఞాల విషయమున నీవే వారి నిధి—పుణ్యభాండాగారము.
Verse 16
दम्भोद्धवेनासि समो बलेन रामो यथा शास्त्रविदस्त्रविच्च । औवर््रिताभ्यामसि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयो5सि भगीरथेन
రాజా! బలములో నీవు దంభోద్ధవునితో సమానుడు; శాస్త్రజ్ఞానములోను అస్త్రవిద్యలోను రాముడు (పరశురాముడు) వలె ఉన్నావు. నీ తేజస్సు ఔర్వ, తృత మహర్షులతో సమానం. భగీరథ రాజువలె నీ వైపు చూడడమే కష్టం.
Verse 17
सौतिर्वाच एवं स्तुता: सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । तेषां दृष्टवा भावितानीकज्ञितानि प्रोवाच राजा जनमेजयो5थ
సౌతి చెప్పెను—ఇలా స్తుతింపబడినప్పుడు యజమానుడైన రాజు జనమేజయుడు, సభాసదులు, ఋత్విజులు, హవిని మోసే అగ్నిదేవుడు—అందరూ ప్రసన్నులయ్యారు. వారి అంతర్భావాలను, బాహ్య లక్షణాలను గమనించి రాజు జనమేజయుడు అప్పుడు ఇలా పలికెను.
Verse 54
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपदवर्में सर्पसत्रमें आस्तीकका आगमनविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములోని ఆస్తీకపర్వమున సర్పసత్రప్రసంగములో ఆస్తీకుని ఆగమనవిషయక యాభై నాల్గవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 55
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रे आस्तीककृतराजस्तवे पठ्चपज्चाशत्तमो5ध्याय
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములో ఆస్తీకపర్వమున, సర్పసత్రప్రసంగములో, ఆస్తీకకృత రాజస్తుతివిషయక యాభై ఐదవ అధ్యాయము.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance dilemma: whether dynastic power should be preserved through legitimacy and counsel or through covert coercion; the Kauravas’ repeated resort to harmful stratagems highlights the ethical collapse that follows when fear of rivals overrides duty to kin and subjects.
Repeated small violations of duty—deception, partiality, and normalization of coercion—accumulate into systemic crisis; conversely, vigilant counsel and disciplined restraint can preserve life and political continuity even under sustained pressure.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is structural: Vaiśaṃpāyana frames the narrative as an authoritative causal synopsis, implying that understanding the sequence of choices is essential for interpreting responsibility, dharma, and the epic’s broader moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.