Shloka 64
Ādi-parva Adhyāya 3 — Janamejaya’s Rite, Dhaumya’s Parīkṣā, and Uttanka’s Kuṇḍala Quest (सर्पसत्रप्रस्तावना–गुरुपरीक्षा–उत्तङ्कोपाख्यान)
युवां दिशो जनयथो दशाग्रे समान मूर्थ्नि रथयानं वियन्ति । तासां यातमृषयोअनुप्रयान्ति देवा मनुष्या: क्षितिमाचरन्ति,हे अश्विनीकुमारो! आप दोनों ही सृष्टिके प्रारम्भकालमें पूर्वांदि दसों दिशाओंको प्रकट करते--उनका ज्ञान कराते हैं। उन दिशाओंके मस्तक अर्थात् अन्तरिक्ष-लोकमें रथसे यात्रा करनेवाले तथा सबको समानरूपसे प्रकाश देनेवाले सूर्यदेवका और आकाश आदि पाँच भूतोंका भी आप ही ज्ञान कराते हैं। उन-उन दिशाओंमें सूर्यका जाना देखकर ऋषिलोग भी उनका अनुसरण करते हैं तथा देवता और मनुष्य (अपने अधिकारके अनुसार) स्वर्ग या मर्त्पलोककी भूमिका उपयोग करते हैं
yuvāṁ diśo janayatho daśāgre samāna-mūrdhni rathayānaṁ viyanti | tāsāṁ yātam ṛṣayo 'nuprayānti devā manuṣyāḥ kṣitim ācaranti, he aśvinīkumārau ||
రాముడు అన్నాడు—హే అశ్వినీకుమారులారా! సృష్టి ఆరంభంలో మీరు ఇద్దరూ పూర్వాది దశ దిశలను ప్రదర్శించి వాటి జ్ఞానాన్ని కలిగిస్తారు. ఆ దిశల ‘శిరస్సు’ అయిన అంతరిక్షలో రథయానంతో సంచరించి సమస్తాన్ని సమానంగా ప్రకాశింపజేసే సూర్యదేవుని గమనాన్ని, అలాగే ఆకాశాది మహాభూతాలను కూడా మీరు తెలియజేస్తారు. ఆ దిశలలో సూర్యుని గమనాన్ని చూచి ఋషులు ఆయన మార్గాన్ని అనుసరిస్తారు; దేవులు, మనుష్యులు తమ తమ అధికారానుసారం స్వర్గమో మర్త్యలోకమో లో నివసించి కార్యం చేస్తారు.
राम उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Aśvins as revealers of cosmic order: directions, the Sun’s course, and the structure of the world are intelligible through divine agency. Ethical implication: human and divine life should align with the ordered paths of the cosmos—acting within one’s proper sphere and following the guidance of true knowledge (as the ṛṣis follow the Sun’s course).
Rama addresses the twin Aśvinī-kumāras in a hymn-like praise, crediting them with manifesting the directions and making known the Sun’s movement in the sky. He notes that sages observe and follow this celestial order, while gods and humans inhabit and act in their respective realms according to their allotted domains.