Shloka 49
Ādi-parva Adhyāya 3 — Janamejaya’s Rite, Dhaumya’s Parīkṣā, and Uttanka’s Kuṇḍala Quest (सर्पसत्रप्रस्तावना–गुरुपरीक्षा–उत्तङ्कोपाख्यान)
तमुपाध्याय: प्रत्युवाच--एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्सा: प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति । तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमान: | फेनमपि भवान् न पातुमर्हतीति । स तथेति प्रतिश्रुत्य पुनररक्षद् गा:,यह सुनकर उपाध्यायने कहा--'ये बछड़े उत्तम गुणोंसे युक्त हैं, अतः तुमपर दया करके बहुत-सा फेन उगल देते होंगे। इसलिये तुम फेन पीकर तो इन सभी बछड़ोंकी जीविकामें बाधा उपस्थित करते हो, अत: आजसे फेन भी न पिया करो।” उपमन्युने “बहुत अच्छा” कहकर उसे न पीनेकी प्रतिज्ञा कर ली और पूर्ववत् गौओंकी रक्षा करने लगा
tam upādhyāyaḥ pratyuvāca—ete tvad-anukampayā guṇavanto vatsāḥ prabhūtataraṃ phenaṃ udgiranti | tad eṣām api vatsānāṃ vṛtty-uparodhaṃ karoṣy evaṃ vartamānaḥ | phenaṃ api bhavān na pātuṃ arhati iti | sa tatheti pratiśrutya punar arakṣad gāḥ |
ఇది విన్న ఉపాధ్యాయుడు ఇలా అన్నాడు—“ఈ దూడలు గుణవంతమైనవి; నీపై కరుణతోనే ఎక్కువ నురుగును ఉమ్మివేస్తున్నాయి. కానీ నీవు ఆ నురుగును త్రాగడం వల్ల వీటి జీవనాధారానికి అడ్డుపడుతున్నావు. కాబట్టి ఈ రోజు నుంచి నురుగును కూడా త్రాగకూడదు.” ఉపమన్యు “అలాగే” అని ప్రతిజ్ఞ చేసి, మునుపటిలాగే ఆవులను కాపాడసాగాడు.
राम उवाच
Educational Q&A
Even seemingly minor indulgences can cause harm or deprive others of their rightful sustenance; therefore, ethical discipline requires restraint and sensitivity to the welfare of dependent beings. The guru trains the student to avoid benefiting from compassion in a way that becomes exploitation.
Upamanyu has been sustaining himself by drinking the milk-foam produced by calves. The teacher explains that the calves produce extra foam out of compassion, but drinking it hinders their nourishment; he forbids even the foam. Upamanyu accepts the instruction, vows to abstain, and resumes guarding the cows.