Adhyaya 232
Chapter Arc: मन्दपाल अपने पुत्रों की चिन्ता में जलता हुआ लपिता से पुकारता है—अग्नि और वायु के वेग में उसके बच्चे कैसे बचेंगे? → वह अपने ही सामर्थ्य और पंखों के होते हुए भी ‘सुहृज्जनों’ को पीड़ित देखकर निष्क्रिय रहने की लज्जा व्यक्त करता है; उधर लपिता/जरिता के बीच तिरस्कार, संदेह और मातृत्व-प्रतिस्पर्धा का तनाव उभरता है। → अग्नि के हटते ही जरिता पुत्र-गृद्धिनी होकर दौड़ती है और मन्दपाल भी पुत्रों के पास पहुँचता है; वहीं संबंधों की गाँठ—‘मैं अपत्यहेतु आया हूँ, फिर भी तिरस्कार?’—तीखी होकर फूट पड़ती है। → पुत्र मन्दपाल के पास यथोचित उपासना करते हैं; मन्दपाल उन्हें आश्वस्त/स्थिर करने को उद्यत होता है, और संकट के बाद परिवार का पुनर्मिलन घटित होता है। → पुत्रों की ओर से जरिता को लेकर कोई स्पष्ट निर्णय-वचन नहीं—वे न साधु कहते हैं, न असाधु; संबंधों का अंतिम संतुलन अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
अत--#क्रत द्वात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: मन्दपालका अपने बाल-बच्चोंसे मिलना वैशम्पायन उवाच मन्दपालो5पि कौरव्य चिन्तयामास पुत्रकान् | उक्त्वापि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ కౌరవవంశజ జనమేజయా! మందపాలుడు కూడా తన కుమారుల గురించి ఆందోళనతో తపించెను. వారి రక్షణకై తేజోమయుడైన అగ్నిదేవుని ప్రార్థించినప్పటికీ అతని మనస్సుకు శాంతి కలగలేదు।
Verse 2
स तप्यमान: पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् | कथं नु शक्ता: शरणे लपिते मम पुत्रका:,पुत्रोंके लिये संतप्त होते हुए वे लपितासे बोले--“लपिते! मेरे बच्चे अपने घोंसलेमें कैसे बच सकेंगे?
పుత్రుల కోసం తపించుచు అతడు లపితాతో ఇలా అన్నాడు—“ఓ లపితా! నా చిన్న పిల్లలు తమ ఆశ్రయంలో—గూడు లో—ఎలా బతుకగలరు?”
Verse 3
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति । असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजा:,“जब अग्निका वेग बढ़ेगा और हवा तीव्र गतिसे चलने लगेगी, उस समय मेरे बच्चे अपनेको आगसे बचानेमें असमर्थ हो जायाँगे
అగ్ని వేగం పెరిగి, గాలి వేగంగా వీచినప్పుడు, నా పిల్లలు తమను తాము విడిపించుకోలేరు—జ్వాలల నుండి తప్పించుకోలేరు.
Verse 4
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी । भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती
రక్షించడానికి తానే అశక్తమైన ఆ తపస్విని తల్లి వారిని ఎలా కాపాడగలదు? కుమారుల రక్షణకు మార్గం కనబడక ఆమె తప్పక శోకంతో వ్యాకులమవుతుంది.
Verse 5
कथमुडुयने5शक्तान् पतने च ममात्मजान् | संतप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती
నా పిల్లలు ఎగరలేరు; రెక్కలు కొట్టడానికీ అశక్తులు—ఆ స్థితిని చూసి దుఃఖంతో దహించబడిన జరితా మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ వ్యాకులంగా పరుగెత్తి ఉండేది.
Verse 6
जरितारि: कथं पुत्र: सारिसृकक: कथं च मे । स्तम्बमित्र: कथं द्रोण: कथं सा च तपस्विनी
నా కుమారుడు జరితారి ఎలా ఉన్నాడు? అలాగే సారిసృకక పరిస్థితి ఏమిటి? స్తంబమిత్రుడు, ద్రోణుడు ఎలా ఉన్నారు? ఆ తపస్విని (జరితా) ఏ స్థితిలో ఉంది?
Verse 7
लालप्यमानं तमृषिं मन्दपालं तथा वने । लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत,भारत! मन्दपाल मुनि जब इस प्रकार वनमें (अपनी स्त्री एवं बच्चोंके लिये) विलाप कर रहे थे, उस समय लपिताने ईर्ष्यापूर्वक कहा--
ఓ భారతా! అరణ్యంలో ఈ విధంగా విలపిస్తున్న ముని మందపాలుని చూసి, లపితా ఈర్ష్యాభావం కల మాటలతో అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది.
Verse 8
न ते पुत्रेष्ववेक्षास्ति यानृषीनुक्तवानसि । तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनादू भयम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—నీ కుమారుల విషయమై నీవు చింతించవలసిన అవసరం లేదు. నీవు ఆహ్వానించిన ఋషులు తేజస్సు, పరాక్రమము కలవారు; జ్వలించే అగ్నియందు వారికి ఏ మాత్రము భయము లేదు.
Verse 9
त्वयाग्नौ ते परीताश्ष स्वयं हि मम संनिधौ । प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना,“मेरे पास ही तुमने अग्निदेवको स्वयं अपने पुत्र सौंपे थे और उन महात्मा अग्निने भी उनकी रक्षाके लिये प्रतिज्ञा की थी
వైశంపాయనుడు పలికెను—నా సన్నిధిలోనే నీవు ఆ కుమారులను స్వయంగా అగ్నిదేవునికి అప్పగించితివి; మహాత్ముడైన జ్వలనుడు కూడా వారి రక్షణకు ప్రతిజ్ఞ చేసెను. కనుక ఆ వాగ్దానం బహిరంగముగా నిలిచినది; దానిని విస్మరించలేము.
Verse 10
लोकपालो न तां वाचमुकक्त्वा मिथ्या करिष्यति । समक्ष बन्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆయన లోకపాలుడు; ఒకసారి ఇచ్చిన వాక్యాన్ని అసత్యం చేయడు. కనుక, హే స్థిరచిత్తుడా, నీ మనస్సు నిశ్చింతగా ఉండు; బంధుధర్మమును—ప్రత్యేకించి సంతానరక్షణను—ఆయన బహిరంగముగా, కపటము లేకుండా నెరవేర్చును.
Verse 11
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन् परितप्यसे । ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत्
“నా ప్రత్యర్థిని, శత్రువైన ఆ స్త్రీని మాత్రమే తలచి నీవు తాపపడుచున్నావు. నిశ్చయముగా, పూర్వము ఆమెపై నీకు ఉన్న స్నేహము నాపై లేదు.”
Verse 12
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने । पीड्यमान उपद्रष्टूं शक्तेनात्मा कथंचन
“సహాయకులు కలిగి శక్తిమంతుడైనవాడు, తన సుహృదుల పట్ల స్నేహరహితుడై ఉండటం, తన ఆత్మీయుడు బాధపడుతుంటే చూసి కూడా ఉపేక్షించడం—ఇది ఏ విధముగానూ న్యాయము కాదు.”
Verse 13
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थ परितप्यसे । चरिष्याम्यहमप्येका यथा कुपुरुषाश्रिता
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—నీవు ఏ కారణంతో ఇంతగా దుఃఖంతో దగ్ధమవుతున్నావో, ఆ జరితా దగ్గరకే వెళ్లుము. నేను కూడా దుష్టపురుషుని ఆశ్రయమున పడిన స్త్రీవలె ఒంటరిగా సంచరిస్తాను.
Verse 14
मन्दपाल उवाच नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे । अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छूगतं मम
మందపాలుడు అన్నాడు—ఓ స్త్రీ, నీవు అనుకునే ఉద్దేశంతో నేను ఈ లోకంలో సంచరించను. నేను సంచరించేది కేవలం సంతానార్థమే; నా ఆ సంతానమే ఇప్పుడు ఆపదలో పడింది.
Verse 15
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योडवलम्बेत् स मन्दधी: । अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
మందపాలుడు అన్నాడు—ఇప్పటికే ఉన్నదాన్ని వదలి, రాబోయేదానిపై మాత్రమే ఆశ్రయపడేవాడు మందబుద్ధి. లోకము అతనిని అవమానిస్తుంది. కాబట్టి నీకు నచ్చినట్లు చేయుము.
Verse 16
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानो महीरुहान् । आगविग्ने हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम,यह प्रज्वलित आग सारे वृक्षोंको अपनी लपटोंमें लपेटती हुई मेरे उद्विग्न हृदयमें अमंगलसूचक संताप उत्पन्न कर रही है
మందపాలుడు అన్నాడు—చూడుము, ఈ అగ్ని ప్రज్వలించి జ్వాలలతో వృక్షాలను లేలిహానమై మింగుతోంది. అగ్నిభయంతో కలత చెందిన నా హృదయంలో ఇది అపశకున సూచకమైన తాపాన్ని రేపుతోంది.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच तस्माद् देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुन: । जगाम पुत्रकानेव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అగ్ని ఆ స్థలాన్ని దాటి ముందుకు వెళ్లిన తరువాత, కుమారుల పట్ల తపనగల జరితా మళ్లీ త్వరగా తన చిన్న పిల్లల వద్దకు వెళ్లింది.
Verse 18
सा तान् कुशलिन: सर्वान् विमुक्ताज्जातवेदस: । रोखूयमाणान् ददृशे वने पुत्रान् निरामयान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆమె ఆ అగ్నిజ్వాలల నుండి విముక్తులై క్షేమంగా ఉన్న ఆ కుమారులందరినీ చూసింది. ఏ బాధకూ లోనుకాక వారు అరణ్యంలో గట్టిగా కేకలు వేస్తూ తిరుగుతున్నారు—జీవంతో, ఉత్సాహంతో, అపాయమును దాటి।
Verse 19
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात् सा पुनः पुनः । एकैकश्येन तान् सर्वान् क्रोशमानान्वपद्यत,उन्हें बार-बार देखकर वह नेत्रोंसे आँसू बहाने लगी और बारी-बारीसे पुकारकर वह सभी बच्चोंसे मिली
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారిని చూసిన వెంటనే ఆమె మళ్లీ మళ్లీ కన్నీళ్లు కార్చింది. ఆపై కేకలు వేస్తున్న పిల్లల వద్దకు ఒక్కొక్కరిగా వెళ్లి, వారి పిలుపులకు స్పందిస్తూ క్రమంగా అందరినీ కలిసింది—ఆ కలయికలో ఆమె శోకమూ స్నేహమూ పొంగిపొర్లాయి।
Verse 20
ततो<भ्यगच्छत् सहसा मन्दपालो5पि भारत । अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दंस्तदा सुता:,भारत! इतनेमें ही मन्दपाल मुनि भी सहसा वहाँ आ पहुँचे; किंतु उन बच्चोंमेंसे किसीने भी उस समय उनका अभिनन्दन नहीं किया
అనంతరం, ఓ భారతా, మందపాల ముని కూడా అకస్మాత్తుగా అక్కడికి వచ్చాడు. అయితే ఆ సమయంలో ఆ కుమారులలో ఎవ్వరూ అతనికి స్వాగతం పలకలేదు।
Verse 21
वे एक-एक बच्चेसे बोलते और जरिताको भी बारबार बुलाते, परंतु वे लोग उन मुनिसे भला या बुरा कुछ भी नहीं बोले
వారు ఒక్కొక్క పిల్లవాడితో మాట్లాడుతూ, జరితాను కూడా మళ్లీ మళ్లీ పిలిచారు; కానీ ఆ మునిని ఉద్దేశించి వారు మంచిగానీ చెడుగానీ ఏ మాటా పలకలేదు।
Verse 22
मन्दपाल उवाच ज्येष्ठ: सुतस्ते कतम: कतमस्तस्य चानुज: । मध्यम: कतमश्नचैव कनीयान् कतमश्च ते,मन्दपालने पूछा-्रिये! तुम्हारा ज्येष्ठ पुत्र कौन है, उससे छोटा कौन है, मझला कौन है और सबसे छोटा कौन है?
మందపాలుడు అన్నాడు—“స్త్రీ! నీ పెద్ద కుమారుడు ఎవడు? అతనికంటే చిన్నవాడు ఎవడు? మధ్యవాడు ఎవడు? నీ అతి చిన్నవాడు ఎవడు?”
Verse 23
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्त कि मां न प्रतिभाषसे । कृतवानपि हि त्यागं नैव शान्तिमितो लभे
నేను ఈ దుఃఖంతో కలతచెంది నీతో ఇలా పలుకుతున్నాను—నీవెందుకు నాకు ప్రత్యుత్తరం చెప్పడం లేదు? నేను ఒకప్పుడు నిన్ను విడిచిపెట్టినప్పటికీ, ఇక్కడి నుంచి వెళ్లిన తరువాత కూడా నాకు శాంతి లభించలేదు.
Verse 24
जरितोवाच कि नु ज्येष्ठेन ते कार्य किमनन्तरजेन ते । कि वा मध्यमजातेन कि कनिष्ठेन वा पुन:
జరితా చెప్పింది—నీకు నా పెద్ద కుమారునితో ఏమి పని? అతని తరువాత పుట్టినవాడితో నీకు ఏమి అవసరం? మధ్యవాడితో—లేదా మళ్లీ చిన్నవాడితో నీకు ఏమి సంబంధం?
Verse 25
यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सूज्यासि गत: पुरा । तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्,पहले तुम मुझे सबसे हीन समझकर त्यागकर जिसके पास चले गये थे, उसी मनोहर मुसकानवाली तरुणी लपिताके पास जाओ
నన్ను అన్ని విధాలా తక్కువదిగా భావించి నన్ను విడిచిపెట్టి నీవు ఒకప్పుడు ఎవరి వద్దకు వెళ్లావో, ఆ మధురహాస్యముగల యువతి లపితా వద్దకే వెళ్లిపో.
Verse 26
मन्दपाल उवाच न ्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात् । सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम्
మందపాలుడు అన్నాడు—పరలోకంలో స్త్రీల పరమహితాన్ని నాశనం చేసేది పరపురుషసంబంధం తప్ప మరొక దోషం లేదు; (సపత్నీ-వైరమును మినహా) ఇంకేదీ అంతటి వినాశకరం కాదు.
Verse 27
वैराग्निदीपनं चैव भृशमुद्वेगकारि च | सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता
ఈ సపత్నీ-వైరము శత్రుత్వాగ్నిని రగిలించేది, తీవ్రమైన కలతను కలిగించేది. సమస్త ప్రాణులలో ప్రసిద్ధి చెందిన, సువ్రత, కల్యాణమయి అరుంధతీ కూడా—హృదయం పరమపవిత్రమైన, ఎల్లప్పుడూ ఆమె హితప్రియాలలో నిమగ్నమైన, సప్తర్షిమండల మధ్య ప్రకాశించే మహాత్ముడు వశిష్ఠుని విషయమై ఒకసారి సందేహించింది. ఆ కారణంతో ఆ ధైర్యవంతుడైన మునికీ అవమానం కలిగింది.
Verse 28
अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठ पर्यशशड्कत । विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्
మాండపాలుడు అన్నాడు—కల్యాణమయి అరుంధతీ కూడా ఒకప్పుడు మహాత్ముడు వశిష్ఠుని గురించి సందేహించింది—ఆయన అంతఃకరణం పరమ విశుద్ధం, ఎల్లప్పుడూ ప్రియమూ హితమూ అయిన కార్యాలలో నిమగ్నుడు. మనసులో ప్రవేశించిన అనుమానం సద్గుణులనూ తప్పుదారి పట్టిస్తుంది; నిర్దోషునిలోనూ దోషం చూపిస్తుంది; అంతర్గత దోషమే తన కాంతినీ వివేకాన్నీ మసకబార్చుతుంది.
Verse 29
सप्तर्षिमध्यगं धीरमवमेने च त॑ मुनिम् । अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा । लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति
సప్తర్షుల మధ్య కూర్చున్న ఆ ధీర మునిని కూడా ఆమె అవమానించింది. ఆ అశుభ ధ్యానంతో ఆమె కాంతి పొగమూ అగ్నిరక్తిమా వలె మసకబారింది. ఇప్పుడు ఆమె కొన్నిసార్లు కనిపిస్తుంది, కొన్నిసార్లు కనిపించదు; పూర్వపు రూపం లేదు—తానే ఒక అపశకునంలా సంచరిస్తున్నట్లు ఉంది.
Verse 30
अपत्यहेतो: सम्प्राप्तं तथा त्वमपि मामिह । इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते
సంతానార్థంగా నేను ఇక్కడికి వచ్చాను; అయినా నీవు కూడా నన్ను తృణీకరిస్తున్నావు. ఇక నీకు కావలసినది సిద్ధించిన తరువాత కూడా నీవు నాపట్ల అనుమానంతో ప్రవర్తిస్తున్నావు—లపితా ఈ రోజుకూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తున్నట్లే.
Verse 31
न हि भार्येति विश्वास: कार्य: पुंसा कथंचन । न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती
‘ఆమె నా భార్య’ అనే భావనతో మాత్రమే పురుషుడు ఏ పరిస్థితిలోనూ స్త్రీపై విశ్వాసం పెట్టకూడదు; ఎందుకంటే స్త్రీ కుమారులను కనిన తరువాత భర్తసేవ వంటి తన కర్తవ్యాలపై మనస్సు నిలుపదు.
Verse 32
वैशम्पायन उवाच ततस्ते सर्व एवैनं पुत्रा: सम्यगुपासते । स च तानात्मजानू् सर्वानाश्चवासयितुमुद्यतः
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఆ తరువాత ఆ కుమారులందరూ యథావిధిగా ఆయన సమీపంలో చేరి సేవలో నిలిచారు. అప్పుడు ఆ ముని—వారి తండ్రి—తన పిల్లలందరినీ ధైర్యపరచి ఆశ్వాసం ఇవ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 231
लालप्यमानमेकैकं जरितां च पुन: पुनः । न चैवोचुस्तदा किंचित् तमृषिं साध्वसाधु वा
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఆ ఋషి ఒక్కోసారి ఒక్కో మాటగా విలపిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ జరితను పిలుస్తున్నప్పటికీ, ఆ సమయంలో వారు ఆ ఋషికి ఏ మాట కూడా పలకలేదు—మంచిదని గానీ చెడ్డదని గానీ కాదు।
Verse 232
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्कहकोपाख्याने द्वात्रिंशयदधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములో ‘మయదర్శనపర్వ’ అంతర్గతమైన ‘శార్కహకోపాఖ్యాన’మున రెండువందల ముప్పై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.