Adhyaya 2

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल २८२ श्लोक हैं] ।।

ఋషులు పలికిరి—ఓ సూతనందనా! మీరు ఉపన్యాసారంభమున సమంతపంచకము (కురుక్షేత్రము) అని పేర్కొన్న ఆ దేశమును గూర్చి—అక్కడ జరిగిన మహాసంఘర్షమును గూర్చి కూడ—యథాతథ్యముగా సమస్తమును సంపూర్ణంగా వినదలచితిమి.

Verse 2

सौतिर्वाच शृणुध्वं मम भो विद्रा ब्रुवतश्न॒ कथा: शुभा: । समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुर्महथ सत्तमा:

సౌతి (ఉగ్రశ్రవా) పలికెను—ఓ విప్రవర్యులారా! నేను చెప్పుచున్న కల్యాణదాయకమైన శుభకథలను శ్రద్ధతో వినుడి; మరియు ఓ సత్తములారా! ఈ సందర్భములోనే ‘సమంతపంచక’మని పిలువబడే క్షేత్రవర్ణనను కూడ వినుడి.

Verse 3

त्रेताद्वापरयो: सन्धौ राम: शस्त्रभृतां वर: । असकृत्‌ पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदित:

త్రేతా–ద్వాపర యుగాల సంధికాలంలో, ఆయుధధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు (పరశురాముడు) అసహ్యక్రోధంతో ప్రేరితుడై, భూపాలులైన క్షత్రియ వర్గాన్ని పునఃపునః సంహరించాడు.

Verse 4

स सर्व क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युति: । समनतपजञ्चके पञ्च चकार रौधिरान्‌ हृदान्‌

అగ్నివలె ప్రకాశించే పరశురాముడు తన పరాక్రమంతో సమస్త క్షత్రియ వంశాన్ని నిర్మూలించి, సమంతపంచకంలో రక్తంతో నిండిన ఐదు సరస్సులను సృష్టించాడు.

Verse 5

स तेषु रुधिराम्भ:सु हदेषु क्रोधमूर्च्छित: । पितृन्‌ संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्‌

మేము వినినదేమనగా—క్రోధోన్మత్తుడైన పరశురాముడు రక్తజలంతో నిండిన ఆ సరస్సుల వద్దకు వెళ్లి, రక్తాంజలితో పితృదేవతలకు తర్పణం చేశాడు.

Verse 6

अथर्चीकादयो<भ्येत्य पितरो राममन्रुवन्‌ । राम राम महाभाग प्रीता: सम तव भार्गव

అనంతరం ఋచీకాది పితృగణులు రాముడు (పరశురాముడు) వద్దకు వచ్చి పలికారు—“రామా, రామా, మహాభాగ్యవంతుడా భార్గవా! మేము నీపై ప్రసన్నులమయ్యాము.”

Verse 7

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो । वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते

ప్రభూ! నీ పితృభక్తి మరియు విక్రమంతో మేము ప్రసన్నులమయ్యాము; కావున వరం కోరుకో—నీకు మంగళం కలుగుగాక. మహాతేజస్సుగలవాడా! నీకు ఏది కావాలో అదే ఎంచుకో.

Verse 8

राम उवाच यदि मे पितर: प्रीता यद्यनुग्राह्मता मयि । यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया

రాముడు పలికెను—నా పితృదేవతలు నాపై ప్రసన్నులై, నన్ను తమ అనుగ్రహానికి పాత్రుడిగా భావిస్తే, కోపావేశంతో నేను క్షత్రియవంశాన్ని నాశనం చేసిన ఆ ఘోర కర్మపాపం నుండి నేను విముక్తుడనగుదును.

Verse 9

अतश्न पापान्मुच्ये5हमेष मे प्रार्थितो वर: । हृदाश्न तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुता:

అందుచేత నేను పాపమునుండి విముక్తుడనగుదును—ఇదే నా ప్రార్థిత వరము. నేను నిర్మించిన ఈ సరస్సులు తీర్థరూపమై భూమిపై ప్రసిద్ధి పొందుగాక.

Verse 10

एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन्‌ । तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह

అప్పుడు పితృదేవతలు అతనితో—“అలానే జరుగును” అని పలికిరి. “ఇక మిగిలిన క్షత్రియులను క్షమించు” అని చెప్పి అతన్ని సంహారమునుండి నిరోధించిరి. అప్పుడు అతడు విరమించి శాంతించెను.

Verse 11

तेषां समीपे यो देशो हृदानां रुधिराम्भसाम्‌ | समनन्‍्तपजञ्चकमिति पुण्यं तत्‌ परिकीर्तितम्‌,उन रक्तसे भरे सरोवरोंके पास जो प्रदेश है उसे ही समन्तपंचक कहते हैं। यह क्षेत्र बहुत ही पुण्यप्रद है

రక్తజలములతో నిండిన ఆ సరస్సుల సమీపంలోని దేశభాగము ‘సమంతపంచక’మని ప్రసిద్ధి; ఆ ప్రాంతము మహాపుణ్యప్రదమని కీర్తింపబడెను.

Verse 12

येन लिड्लरेन यो देशो युक्त: समुपलक्ष्यते । तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिण:,जिस चिह्नसे जो देश युक्त होता है और जिससे जिसकी पहचान होती है, विद्वानोंका कहना है कि उस देशका वही नाम रखना चाहिये

ఏ లక్షణముచేత ఏ దేశము గుర్తింపబడునో, ఆ లక్షణమే ఆధారముగా ఆ దేశమునకు అదే నామమని మేధావులు చెప్పుదురు.

Verse 13

अन्तरे चैव सम्प्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत्‌ । समन्तपज्चके युद्ध कुरुपाण्डवसेनयो:,जब कलियुग और द्वापरकी सन्धिका समय आया, तब उसी समन्तपंचवक्षेत्रमें कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंका परस्पर भीषण युद्ध हुआ

కలి–ద్వాపర యుగాల సంధికాలం వచ్చినప్పుడు, సమంతపంచక క్షేత్రంలో కౌరవ–పాండవ సేనల మధ్య పరస్పర ఘోర యుద్ధం జరిగింది.

Verse 14

तस्मिन्‌ परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते | अष्टादश समाजम्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया,भूमिसम्बन्धी दोषोंसेः रहित उस परम धार्मिक प्रदेशमें युद्ध करनेकी इच्छासे अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ इकट्टी हुई थीं

భూమిదోషాలు లేని ఆ పరమ ధర్మిష్ఠ దేశంలో యుద్ధకాంక్షతో పద్దెనిమిది అక్షౌహిణీ సేనలు సమకూరాయి.

Verse 15

समेत्य त॑ द्विजास्ताश्न तत्रैव निधनं गता: । एततन्नामाभिनिर्वत्तं तस्य देशस्य वै द्विजा:,ब्राह्मणो! वे सब सेनाएँ वहाँ इकट्टी हुईं और वहीं नष्ट हो गयीं। द्विजवरो! इसीसे उस देशका नाम समन्तपंचकः) पड़ गया

హే బ్రాహ్మణులారా! ఆ సేనలన్నీ అక్కడే సమకూరి అక్కడే నశించాయి. హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! అందువల్లనే ఆ దేశానికి ‘సమంతపంచక’ అనే నామం స్థిరపడింది.

Verse 16

पुण्यश्ष रमणीयश्व स देशो व: प्रकीर्तित: । तदेतत्‌ कथित सर्व मया ब्राह्मणसत्तमा: । यथा देश: स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रता:

ఆ దేశం అత్యంత పుణ్యమయమూ, रमణీయమూ అని మీకు ప్రకటించబడింది. హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, హే సువ్రతులారా! మూడు లోకాలలో ఆ దేశం ఏ విధంగా ప్రసిద్ధి పొందిందో, అది అంతా నేను మీకు వివరించాను.

Verse 17

ऋषय ऊचु: अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्या सूतनन्दन । एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम्‌

ఋషులు పలికారు—హే సూతనందన! మీరు ఇప్పుడే ‘అక్షౌహిణీ’ అనే పదాన్ని పలికారు; దాని విషయమై సమస్తాన్ని యథాతథంగా వినాలని మేము కోరుతున్నాము.

Verse 18

अक्षौहिण्या: परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम्‌ । यथावच्चैव नो ब्रहि सर्व हि विदितं तव,अक्षौहिणी सेनामें कितने पैदल, घोड़े, रथ और हाथी होते हैं? इसका हमें यथार्थ वर्णन सुनाइये; क्योंकि आपको सब कुछ ज्ञात है

అక్షౌహిణీ యొక్క యథార్థ పరిమాణాన్ని మాకు చెప్పుము—అందులో ఎంతమంది పదాతులు, ఎన్ని అశ్వాలు, ఎన్ని రథాలు, ఎన్ని గజాలు ఉంటాయో. యథావిధిగా వివరించుము; ఎందుకంటే ఇవన్నీ నీకు తెలిసినవే.

Verse 19

सौतिरुवाच एको रथो गजकश्लनैको नरा: पञठच पदातय: । त्रयश्न तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते

సౌతి చెప్పెను—ఒక రథము, ఒక గజము, ఐదుగురు పదాతులు, మూడు అశ్వములు—సేనాశాస్త్ర మర్మజ్ఞులు దీనిని ‘పత్తి’ అని పిలుస్తారు.

Verse 20

पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहु: सेनामुखं बुधा: । त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते,इसी पत्तिकी तिगुनी संख्याको विद्वान्‌ पुरुष 'सेनामुख” कहते हैं। तीन 'सेनामुखों” को एक “गुल्म” कहा जाता है

ఈ ‘పత్తి’ని మూడింతలు చేసినదాన్ని బుధులు ‘సేనాముఖం’ అంటారు; మూడు ‘సేనాముఖాలు’ కలసి ఒక ‘గుల్మం’ అని పిలువబడుతుంది.

Verse 21

त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रय: । स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्य: पृतनेति विचक्षणै:

మూడు ‘గుల్మాలు’ కలసి ‘గణం’ అవుతాయి; మూడు ‘గణాలు’ కలసి ‘వాహిని’ అవుతుంది; మూడు ‘వాహినులు’ను విచక్షణులు ‘పృతనా’ అని అంటారు.

Verse 22

चमूस्तु पृतनास्तिस्नस्तिस्रश्नम्बस्त्वनीकिनी । अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधा:,तीन पृतनाकी एक “चमू”, तीन चमूकी एक “अनीकिनी” और दस अनीकिनीकी एक 'अक्षौहिणी' होती है। यह विद्वानोंका कथन है

మూడు ‘పృతనాలు’ కలసి ఒక ‘చమూ’ అవుతుంది; మూడు ‘చమూలు’ కలసి ఒక ‘అనీకిని’ అవుతుంది; పది ‘అనీకినులు’ను బుధులు ‘అక్షౌహిణీ’ అని ప్రకటిస్తారు.

Verse 23

अक्षौहिण्या: प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमा: । संख्या गणिततत्त्वज्जै: सहस्राण्येकविंशति:

ద్విజశ్రేష్ఠా! గణితతత్త్వజ్ఞులైన పండితులు ఒక అక్షౌహిణీ సేనలో రథాల సంఖ్య ఇరవై ఒక వేల ఎనిమిది వందల డెబ్బై (21,870) అని నిర్ధారించారు.

Verse 24

शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्व सप्तति: । गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत्‌

దానిలో ఎనిమిది వందలు మరి, మళ్లీ డెబ్బై అదనం—ఇదే నిర్దిష్ట ప్రమాణం. అలాగే ఏనుగుల సంఖ్య కూడా ఇదే అని ప్రకటించాలి.

Verse 25

ज्ञेय शतसहस््रं तु सहस्नाणि नवैव तु । नराणामपि पजञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघा:,निष्पाप ब्राह्मणो! एक अक्षौहिणीमें पैदल मनुष्योंकी संख्या एक लाख नौ हजार तीन सौ पचास (१,०९,३५०) जाननी चाहिये

అనఘా! ఒక అక్షౌహిణీలో పాదసైనికుల సంఖ్య—లక్ష, దానికి తోడు తొమ్మిది వేల, ఇంకా మూడు వందల యాభై—ఇదే అని తెలుసుకోవాలి.

Verse 26

पज्चषष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च । दशोत्तराणि षट्‌ प्राहुर्यथावदिह संख्यया,एक अक्षौहिणी सेनामें, घोड़ोंकी ठीक-ठीक संख्या पैंसठ हजार छः: सौ दस (६५,६१०) कही गयी है

ఇక్కడ చెప్పిన సరైన లెక్క ప్రకారం, ఒక అక్షౌహిణీలో గుర్రాల సంఖ్య అరవై ఐదు వేల ఆరు వందల పది (65,610) అని ప్రకటించారు.

Verse 27

एतामक्षौहिणीं प्राहु: संख्यातत्त्वविदो जना: । यां व: कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधना:,तपोधनो! संख्याका तत्त्व जाननेवाले विद्वानोंने इसीको अक्षौहिणी कहा है, जिसे मैंने आपलोगोंको विस्तारपूर्वक बताया है

తపోధనా! సంఖ్యాతత్త్వాన్ని తెలిసిన పండితులు ఇదే ‘అక్షౌహిణీ’ అని అంటారు; నేను మీకు దీనిని విస్తారంగా వివరించాను.

Verse 28

एतया संख्यया हासन्‌ कुरुपाण्डवसेनयो: । अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठा: पिण्डिताष्टादशैव तु,श्रेष्ठ ब्राह्मणो! इसी गणनाके अनुसार कौरव-पाण्डव दोनों सेनाओंकी संख्या अठारह अक्षौहिणी थी

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! ఈ లెక్క ప్రకారం కౌరవ–పాండవ సేనలు కలిపి మొత్తం పద్దెనిమిది అక్షౌహిణీలు అయ్యాయి.

Verse 29

समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गता: । कौरवान्‌ कारण कृत्वा कालेनाद्भधुतकर्मणा

అదే దేశంలో అవి సమకూరాయి; అదే స్థలంలోనే నాశనాన్ని పొందాయి. కౌరవులను కారణంగా చేసుకొని, అద్భుతకర్మగల అప్రతిహత కాలుని ప్రేరణతో సమంతపంచక క్షేత్రంలో అంతటి మహాసేనలు కూడి, అక్కడే అంతమయ్యాయి.

Verse 30

अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित्‌ । अहानि पज्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम्‌

పరమాస్త్రవేత్త భీష్ముడు పది రోజులు యుద్ధం చేశాడు; ద్రోణాచార్యుడు ఐదు రోజులు కౌరవ వాహినిని రక్షించాడు.

Verse 31

अहनी युयुधे द्वे तु कर्ण: परबलार्दन: । शल्यो<र्धदिवसं चैव गदायुद्धमत: परम्‌

శత్రుబలాన్ని చూర్ణం చేసే కర్ణుడు రెండు రోజులు యుద్ధం చేశాడు; శల్యుడు అర్ధదినం. ఆపై గదాయుద్ధం జరిగింది—అది కూడా అర్ధదినం సాగింది.

Verse 32

तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमा: । प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्याधिष्ठिरे बलम्‌

అదే దినాంతంలో, రాత్రివేళ, ద్రౌణి (అశ్వత్థామ), హార్దిక్య (కృతవర్మ) మరియు గౌతమ (కృపాచార్య) నిశ్చింతగా నిద్రిస్తున్న యుధిష్ఠిర పక్ష బలాన్ని సంహరించారు.

Verse 33

यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम्‌ | जनमेजयस्य तत्‌ सत्रे व्यासशिष्येण धीमता

ఓ శౌనకా! నీ ఈ యజ్ఞసత్రంలో నేను వివరిస్తున్న ఈ ఉత్తమ ‘భారత’ాఖ్యానం, జనమేజయుని యజ్ఞసత్రంలో కూడా వ్యాసుని బుద్ధిమంతుడైన శిష్యుడు చెప్పినదే. విశ్వసనీయ గురు-శిష్య పరంపరలో పవిత్ర ఇతిహాసం శ్రద్ధతో వినడం, యథార్థంగా జ్ఞాపకం ఉంచడం, బాధ్యతతో మళ్లీ చెప్పడం ద్వారా తన ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపిస్తుంది.

Verse 34

कथितं विस्तरार्थ च यशो वीर्य महीक्षिताम्‌ । पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादित: स्मृतम्‌

ఈ పవిత్ర ఆఖ్యానం విస్తారంగా చెప్పబడింది; అందులో మహారాజుల యశస్సు, వీర్యం విశదీకరించబడింది. ఆ వర్ణనలో ఆరంభంలోనే ‘పౌష్య’, ‘పౌలోమ’, ‘ఆస్తీక’ అనే పర్వాలు స్మరించబడతాయి—కథ క్రమబద్ధంగా సాగేందుకు, రాజుల కర్మలు తగిన పరిమాణంలో మరియు ధర్మపరమైన పరిధిలో గ్రహించబడేందుకు.

Verse 35

विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम्‌ । प्रतिपन्नं नरै: प्राजैरवैराग्यमिव मोक्षिभि:

అలౌకిక అర్థాలు, విచిత్ర పదప్రయోగాలు, అద్భుత ఆఖ్యానాలతో సమృద్ధిగా, అనేక సందర్భ-మర్యాదలతో నేయబడిన ఈ మహాభారతాన్ని వివేకవంతులు ఆశ్రయిస్తారు—మోక్షార్థులు వైరాగ్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకునే విధంగా.

Verse 36

आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम्‌ । इतिहास: प्रधानार्थ: श्रेष्ठ: सर्वागमेष्वयम्‌

తెలుసుకోవలసిన వాటిలో ఆత్మ ఎలా ప్రధానమో, ప్రియమైన వాటిలో తన జీవితం ఎలా అత్యంత ప్రియమో, అలాగే ప్రధాన ప్రయోజనం పరమమైన ఈ ఇతిహాసం సమస్త ఆగమాలలో శ్రేష్ఠమైనది; ఎందుకంటే ఇది పరబ్రహ్మ పరమాత్మ సాక్షాత్కారమనే పరమ లక్ష్యసిద్ధికి దారి చూపుతుంది.

Verse 37

अनश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते । आहारमनपगश्रिित्य शरीरस्येव धारणम्‌,जैसे भोजन किये बिना शरीर-निर्वाह सम्भव नहीं है, वैसे ही इस इतिहासका आश्रय लिये बिना पृथ्वीपर कोई कथा नहीं है

ఈ ఆఖ్యానాన్ని ఆశ్రయించకుండా భూమిపై ఏ కథా లేదు. ఆహారాన్ని ఆధారంగా చేసుకోకుండా శరీరం నిలవనట్లే, సమస్త కథనాలు ఈ ఇతిహాసంపైనే ఆధారపడుతున్నాయి.

Verse 38

तदेतद्‌ भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते । उदयप्रेप्सुभिर्भुत्यैरैभिजात इवेश्वर:

ఎలా తన అభ్యుదయాన్ని కోరుకునే మహత్త్వాకాంక్ష గల సేవకులు కులీనుడైన, సద్భావసంపన్నుడైన స్వామిని సేవిస్తారో, అలాగే లోకంలోని శ్రేష్ఠ కవులు ఈ ‘మహాభారతం’నే ఆధారంగా చేసుకొని తమ కావ్యాన్ని నిర్మిస్తారు।

Verse 39

इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा । स्वरव्यज्जनयो: कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक्‌

ఈ శ్రేష్ఠ ఇతిహాసంలో పరమోన్నత జ్ఞానం స్థాపితమై ఉంది. లోకవ్యవహారమూ వేదప్రయోగమూ ఆధారమైన సమస్త వాక్కు స్వరాలు, వ్యంజనాల్లో పూర్తిగా నిక్షిప్తమై ఉన్నట్లే, ఇహలోక-పరలోక-పరమశ్రేయస్సుకు సంబంధించిన సమగ్ర ఉత్తమ విద్యా-బుద్ధి ఈ మహాకథనంలో నిండివుంది।

Verse 40

तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वण: । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थभ्भूषितस्य च

ప్రజ్ఞావంతమైన బుద్ధి గ్రహించిన ఈ మహాభారతం ప్రతి పదంలోనూ, ప్రతి పర్వంలోనూ విచిత్ర వైభవంతో మెరిసుతుంది. ఇందులో సూక్ష్మార్థాలు, న్యాయసమ్మతమైన యుక్తులు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి; వేదాల ధర్మమయ తాత్పర్యంతో ఇది అలంకృతమైంది. ఇప్పుడు దీని పర్వాల సంక్షిప్త జాబితాను వినండి—మొదటి అధ్యాయంలో ‘పర్వానుక్రమణి’, రెండవదానిలో ‘పర్వసంగ్రహం’ ఉంది।

Verse 41

भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रह: । पर्वनुक्रमणी पूर्व द्वितीय: पर्वसंग्रह:

భారత ఇతిహాసంలోని పర్వాల సంగ్రహాన్ని వినండి. ముందుగా ‘పర్వానుక్రమణి’, రెండవది ‘పర్వసంగ్రహం’.

Verse 42

पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्‌ | ततः सम्भवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम्‌,इसके पश्चात्‌ पौष्य, पौलोम, आस्तीक और आदिअंशावतरण पर्व हैं। तदनन्तर सम्भवपर्वका वर्णन है, जो अत्यन्त अद्भुत और रोमांचकारी है

తదుపరి ‘పౌష్య’, ‘పౌలోమ’, ‘ఆస్తీక’ మరియు ‘ఆది-అంశావతారణ’ పర్వాలు వస్తాయి. ఆ తరువాత ‘సంభవ’ పర్వం వర్ణించబడుతుంది—అది అత్యంత అద్భుతమై, రోమాంచకరంగా ఉంటుంది।

Verse 43

दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते । ततो बकवध: पर्व पर्व चैत्ररथं तत:,इसके पश्चात्‌ जतुगृह (लाक्षाभवन) दाहपर्व है। तदनन्तर हिडिम्बवधपर्व है, फिर बकवध और उसके बाद चैत्ररथपर्व है

ఇక్కడ జతుగృహం (లాక్షాగృహం) దహనకథ చెప్పబడింది. ఆ తరువాత హైడింబపర్వం, తదుపరి బకవధపర్వం, ఆపై చైత్రరథపర్వం వర్ణించబడింది.

Verse 44

ततः स्वयंवरो देव्या: पाज्चाल्या: पर्व चोच्यते । क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्‌

ఆ తరువాత పాంచాలీ దేవి స్వయంవరపర్వం చెప్పబడింది. క్షాత్రధర్మానుసారం సమవేత రాజులను జయించి, తదుపరి వైవాహికపర్వం (వివాహక్రియలు) వర్ణించబడింది.

Verse 45

विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस्तथैव च । अर्जुनस्य वने वास: सुभद्राहरणं तत:,विदुरागमन, राज्यलम्भपर्व, तत्पश्चात्‌ अर्जुन-वनवासपर्व और फिर सुभद्राहरणपर्व है

విదురాగమనపర్వం, అలాగే రాజ్యలంభపర్వం; ఆ తరువాత అర్జునుని వనవాసపర్వం, తదుపరి సుభద్రాహరణపర్వం.

Verse 46

सुभद्राहरणादूर्ध्व ज्ेया हरणहारिका । तत: खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम्‌,सुभद्राहरणके बाद हरणाहरणपर्व है, पुनः खाण्डवदाह-पर्व है, उसीमें मयदानवके दर्शनकी कथा है

సుభద్రాహరణం తరువాత హరణహారికాపర్వం తెలుసుకోవాలి. ఆపై ఖాండవదాహపర్వం; అదే సందర్భంలో మయదానవ దర్శనకథ కూడా ఉంటుంది.

Verse 47

सभापर्व ततः प्रोक्त मन्त्रपर्व ततः परम्‌ । जरासन्धवध: पर्व पर्व दिग्विजयं तथा,इसके बाद क्रमश: सभापर्व, मन्त्रपर्व, जरासन्ध-वधपर्व और दिग्विजयपर्वका प्रवचन है

ఆ తరువాత సభాపర్వం చెప్పబడింది; తదుపరి మంత్రపర్వం. ఆపై జరాసంధవధపర్వం, అలాగే దిగ్విజయపర్వం వర్ణించబడింది.

Verse 48

पर्व दिग्विजयादूर्ध्व राजसूयिकमुच्यते । ततश्चार्धाभिहरणं शिशुपालवधस्तत:,तदनन्तर राजसूय, अर्घाभिहरण और शिशुपाल-वधपर्व कहे गये हैं

దిగ్విజయ పర్వం తరువాత రాజసూయ పర్వమని చెప్పబడుతుంది. ఆపై అర్ఘ్య సమర్పణ ఘట్టం, తదనంతరం శిశుపాల వధ పర్వం వస్తుంది.

Verse 49

द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमत: परम्‌ । तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च,इसके बाद क्रमशः द्यूत एवं अनुद्यूतपर्व हैं। तत्पश्चात्‌ वनयात्रापर्व तथा किर्मीरवधपर्व है

ఆ తరువాత ద్యూత పర్వం చెప్పబడింది; దాని తరువాత అనుద్యూత పర్వం. ఆపై ఆరణ్యక (వనవాస) పర్వం, అలాగే కిర్మీర వధ పర్వం కూడా ఉంది.

Verse 50

अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमत: परम्‌ | ईश्वरार्जुनयोर्युद्धे पर्व कैरातसंज्ञितम्‌

ఆ తరువాత అర్జునాభిగమన పర్వమని తెలుసుకోవాలి. తదుపరి కైరాత పర్వం వస్తుంది; అందులో సర్వేశ్వరుడు భగవాన్ శివుడు మరియు అర్జునుడి యుద్ధం వర్ణించబడింది.

Verse 51

इन्द्रलोकाभिगमन पर्व ज्ञेयमत: परम्‌ । नलोपाख्यानमपि च धार्मिक करुणोदयम्‌,तत्पश्चात्‌ इन्द्रलोकाभिगमनपर्व है, फिर धार्मिक तथा करुणोत्पादक नलोपाख्यानपर्व है

తదుపరి ఇంద్రలోకాభిగమన పర్వమని తెలుసుకోవాలి. ఆ తరువాత ధర్మమయమైన, కరుణను ఉదయింపజేసే నలోపాఖ్యాన పర్వం కూడా వస్తుంది.

Verse 52

तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः । जटासुरवध: पर्व यक्षयुद्धमत: परम्‌,तदनन्तर बुद्धिमान्‌ कुरुराजका तीर्थयात्रापर्व, जटासुरवधपर्व और उसके बाद यक्षयुद्धपर्व है

తదనంతరం బుద్ధిమంతుడైన కురు రాజుని తీర్థయాత్ర పర్వం. ఆపై జటాసుర వధ పర్వం, తరువాత యక్ష యుద్ధ పర్వం వస్తుంది.

Verse 53

निवातकवचैरय्युद्ध पर्व चाजगरं ततः । मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते,इसके पश्चात्‌ निवातकवचयुद्ध, आजगर और मार्कण्डेयसमास्यापर्व क्रमश: कहे गये हैं

ఆ తరువాత క్రమంగా ‘నివాతకవచులతో యుద్ధం’ అనే పర్వం, ‘ఆజగర’ పర్వం, అలాగే ‘మార్కండేయ సమాస్యా’ పర్వం వర్ణించబడుతుంది।

Verse 54

संवादश्न तत: पर्व द्रौोपदीसत्यभामयो: । घोषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नोद्भवं तत:

ఆ తరువాత ద్రౌపది–సత్యభామల సంభాషణ పర్వం వస్తుంది। తదుపరి ‘ఘోషయాత్రా’ పర్వం; అందులో ‘మృగస్వప్నోద్భవ’ ఘట్టం వర్ణించబడుతుంది।

Verse 55

व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च । द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम्‌

తదుపరి ‘వ్రీహిద్రోణిక’ ఉపాఖ్యానం, అలాగే ఇంద్రద్యుమ్నుని కథనం, ద్రౌపది హరణ పర్వం మరియు జయద్రథ విమోచన ఘట్టం చెప్పబడతాయి।

Verse 56

पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्रयाश्वैवमद्भुतम्‌ । रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमत: परम्‌,इसके बाद पतित्रता सावित्रीके पातिव्रत्यका अदभुत माहात्म्य है। फिर इसी स्थानपर रामोपाख्यानपर्व जानना चाहिये

ఇక్కడ తదుపరి పతివ్రత అయిన సావిత్రి యొక్క అద్భుతమైన పాతివ్రత్య మహాత్మ్యం చెప్పబడుతుంది। ఆ తరువాత ఇదే స్థలంలో ‘రామోపాఖ్యాన’ పర్వం తెలుసుకోవలెను।

Verse 57

कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते । आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्‌ | पाण्डवानां प्रवेशश्व॒ समयस्य च पालनम्‌

తదుపరి ‘కుండలహరణ’ పర్వం చెప్పబడుతుంది। ఆ తరువాత ‘ఆరణేయ’ పర్వం, దాని తరువాత ‘వైరాట’ పర్వం వస్తుంది। వైరాట పర్వంలో పాండవుల ప్రవేశం మరియు నిర్ణీత కాలాన్ని కట్టుబట్టిగా పాటించడం వర్ణించబడుతుంది।

Verse 58

कीचकानां वध: पर्व पर्व गोग्रहणं तत: । अभिमन्योश्र वैराट्या: पर्व वैवाहिकं स्मृतम्‌,इसके बाद कीचकवधपर्व, गोग्रहण (गोहरण)-पर्व तथा अभिमन्यु और उत्तराके विवाहका पर्व है

తదుపరి కీచకవధ పర్వము, ఆపై గో-గ్రహణ (గోహరణ) పర్వము; అనంతరం అభిమన్యుడు మరియు విరాటకన్య ఉత్తరల వివాహ పర్వము స్మరించబడును.

Verse 59

उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्व॑ महाद्भुतम्‌ । ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमत: परम्‌

ఇక్కడినుండి పైగా మహాద్భుతమైన ఉద్యోగపర్వమును గ్రహించవలెను. ఆ తరువాత సంజయయానమని పిలువబడే పర్వమును తెలుసుకొనవలెను.

Verse 60

प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया । पर्व सानत्सुजातं वै गुह्मध्यात्मदर्शनम्‌

అనంతరం ధృతరాష్ట్రుని చింతవలన రాత్రంతా జాగరణకు సంబంధించిన ప్రజాగర పర్వము. ఆపై ప్రసిద్ధ సానత్సుజాత పర్వము, అందులో గుహ్యమైన అధ్యాత్మదర్శన బోధ ఉంది.

Verse 61

यानसन्धिस्तत: पर्व भगवद्यानमेव च । मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च

తదుపరి యానసంధి పర్వము, అలాగే భగవద్యాన పర్వము. వీటిలో మాతలి ఉపాఖ్యానం మరియు గాలవుని చరిత్ర కూడా కలదు.

Verse 62

सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च । जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षघोडशराजिकम्‌

అనంతరం సావిత్రము, వామదేవ్యము, వైన్య ఉపాఖ్యానము; అలాగే జామదగ్న్య ఉపాఖ్యానము మరియు షోడశరాజికమని పిలువబడే పర్వము వస్తాయి.

Verse 63

सभाप्रवेश: कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम्‌ | उद्योग: सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च

క్రమంగా ఇవి పేర్కొనబడ్డాయి—శ్రీకృష్ణుని సభాప్రవేశము, విదులా తన కుమారునికి చేసిన ఉపదేశము, యుద్ధోపక్రమము, సైన్యనిర్యాణము మరియు విశ్వోపాఖ్యానము।

Verse 64

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मन: । निर्याणं च तत: पर्व कुरुपाण्डवसेनयो:,इसी प्रसंगमें महात्मा कर्णका विवादपर्व है। तदनन्तर कौरव एवं पाण्डव-सेनाका निर्याणपर्व है

ఇక్కడ మహాత్ముడైన కర్ణుని విషయమైన ‘వివాదపర్వం’ గ్రహించవలెను; తదనంతరం కురు–పాండవ సేనల ‘నిర్యాణపర్వం’ వర్ణింపబడుతుంది।

Verse 65

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्ते तदनन्तरम्‌ | उलूकदूतागमन पर्वामर्षविवर्धनम्‌,तत्पश्चात्‌ रथातिरथसंख्यापर्व और उसके बाद क्रोधकी आग प्रज्वलित करनेवाला उलूकदूतागमनपर्व है

తదుపరి ‘రథాతిరథసంఖ్యాపర్వం’ చెప్పబడింది; ఆ తరువాత ఆమర్షాన్ని పెంచి కోపాన్ని రగిలించే ‘ఉలూకదూతాగమనపర్వం’ వస్తుంది।

Verse 66

अम्बोपाख्यानमन्रैव पर्व ज्ञेगमत: परम्‌ | भीष्माभिषेचन पर्व ततश्वाद्भुतमुच्यते,इसके बाद ही अम्बोपाख्यानपर्व है। तत्पश्चात्‌ अदभुत भीष्माभिषेचनपर्व कहा गया है

ఇదానంతరం ‘అంబోపాఖ్యానపర్వం’ గ్రహించవలెను; తదుపరి అద్భుతమని చెప్పబడే ‘భీష్మాభిషేచనపర్వం’ వస్తుంది।

Verse 67

जम्बूखण्डविनिर्माणं पर्वोक्ते तदनन्तरम्‌ | भूमिपर्व ततः प्रोक्ते द्वीपविस्तारकीर्तनम्‌,इसके आगे जम्बूखण्ड विनिर्माणपर्व है। तदनन्तर भूमिपर्व कहा गया है, जिसमें द्वीपोंके विस्तारका कीर्तन किया गया है

ఇదానంతరం ‘జంబూఖండవినిర్మాణపర్వం’ వర్ణింపబడింది; తదుపరి ‘భూమిపర్వం’ చెప్పబడింది, అందులో ద్వీపవిస్తారము కీర్తింపబడింది।

Verse 68

पर्वोक्ते भगवद्वीता पर्व भीष्मवधस्तत: । द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्तत:,इसके बाद क्रमश: भगवदगीता, भीष्मवध, द्रोणाभिषेक तथा संशप्तकवधपर्व हैं

పూర్వోక్త పర్వానంతరం క్రమంగా భగవద్గీతాపర్వము, తదుపరి భీష్మవధపర్వము, ఆపై ద్రోణాభిషేకపర్వము, తరువాత సంశప్తకవధపర్వము వర్ణింపబడును।

Verse 69

अभिमन्युवध: पर्व प्रतिज्ञापर्व चोच्यते । जयद्रथवध: पर्व घटोत्कचवधस्तत:,इसके बाद अभिमन्युवधपर्व, प्रतिज्ञापर्व, जयद्रथवधपर्व और घटोत्कचवधपर्व हैं

తదుపరి అభిమన్యువధపర్వము, ఆపై ప్రతిజ్ఞాపర్వము, తరువాత జయద్రథవధపర్వము, తదనంతరం ఘటోత్కచవధపర్వము అని చెప్పబడింది।

Verse 70

ततो द्रोणवध: पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम्‌ । मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते,फिर रोंगटे खड़े कर देनेवाला द्रोणवधपर्व जानना चाहिये। तदनन्तर नारायणास्त्रमोक्षपर्व कहा गया है

ఆపై లోమహర్షణమైన ద్రోణవధపర్వమును గ్రహించవలెను. దాని తరువాత నారాయణాస్త్రమోక్షపర్వము అని చెప్పబడింది।

Verse 71

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम्‌ । ह्नदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमत: परम्‌,फिर कर्णपर्व और उसके बाद शल्यपर्व है। इसी पर्वमें हृदप्रवेश और गदायुद्धपर्व भी हैं

తదుపరి కర్ణపర్వమును, ఆపై శల్యపర్వమును గ్రహించవలెను. తరువాత హ్రదప్రవేశనపర్వము, దాని తరువాత గదాయుద్ధపర్వము.

Verse 72

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम्‌ । अत ऊर्ध्व॑ सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते,तदनन्तर सारस्वतपर्व है, जिसमें तीर्थों और वंशोंका वर्णन किया गया है। इसके बाद है अत्यन्त बीभत्स सौप्तिकपर्व

తదనంతరం సారస్వతపర్వము, అందులో తీర్థములు మరియు వంశముల అనుకీర్తన ఉంది. దాని పైగా అత్యంత బీభత్సమైన సౌప్తికపర్వము అని చెప్పబడింది।

Verse 73

ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्व सुदारुणम्‌ जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्तत: परम्‌,इसके बाद अत्यन्त दारुण ऐषीकपर्वकी कथा है। फिर जलप्रदानिक और स्त्रीविलापपर्व आते हैं

దాని తరువాత అత్యంత దారుణ సంఘటనలతో కూడిన ఐషీకపర్వం సూచించబడుతుంది. ఆపై జలప్రదానికపర్వం—జలాంజలి సమర్పణ విధానం—మరియు అనంతరం స్త్రీల కరుణ విలాపాలతో కూడిన స్త్రీవిలాపపర్వం వస్తుంది.

Verse 74

भ्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम्‌ । चार्वाकनिग्रह: पर्व रक्षसो ब्रह्म॒रूपिण:

ఆపై శ్రాద్ధపర్వం తెలుసుకోవలెను; అందులో మరణించిన కౌరవుల ఔర్ధ్వదేహిక కర్మల వర్ణన ఉంది. తరువాత బ్రాహ్మణ వేషం ధరించిన రాక్షసుడు చార్వాకుని నిగ్రహపర్వం వస్తుంది.

Verse 75

आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमत: । प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्ते तदनन्तरम्‌,तदनन्तर धर्मबुद्धिसम्पन्न धर्मराज युधिष्ठिरके अभिषेकका पर्व है तथा इसके पश्चात्‌ गृहप्रविभागपर्व है

అనంతరం ధర్మబుద్ధి సంపన్నుడైన ధీమంతుడు ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని అభిషేకాన్ని చెప్పే ఆభిషేచనికపర్వం ఉంది. దాని తరువాత గృహాల ప్రవిభాగం—విభజన, కేటాయింపు—గూర్చిన పర్వం వర్ణించబడింది.

Verse 76

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम्‌ | आपद्धर्मश्न पर्वोक्त मोक्षधर्मस्ततः परम्‌,इसके बाद शान्तिपर्व प्रारम्भ होता है; जिसमें राजधर्मानुशासन, आपद्धर्म और मोक्षधर्मपर्व हैं

ఆ తరువాత శాంతిపర్వం వస్తుంది; అందులో రాజధర్మానుశాసనం ప్రతిపాదించబడుతుంది. అందులో ఆపద్ధర్మపర్వం కూడా చెప్పబడింది; దాని తరువాత మోక్షధర్మోపదేశం ఉంది.

Verse 77

शुकप्रश्नाभिगमन ब्रह्म॒प्रश्नानुशासनम्‌ । प्रादुर्भावश्व दुर्वास: संवादश्वैव मायया,फिर शुकप्रश्नाभिगमन, ब्रह्मप्रश्नानुशासन, दुर्वासाका प्रादुर्भाव और मायासंवादपर्व हैं

తరువాత శుకుని ప్రశ్నలకు సంబంధించిన అభిగమనపర్వం, బ్రహ్మసంబంధ ప్రశ్నల అనుశాసనం, దుర్వాస ముని ప్రాదుర్భావం, మరియు మాయతో సంభాషణపర్వం—ఇవి వస్తాయి.

Verse 78

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम्‌ | स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमत:,इसके बाद धर्माधर्मका अनुशासन करनेवाला आनुशासनिकपर्व है, तदनन्तर बुद्धिमान्‌ भीष्मजीका स्वर्गारोहणपर्व है

ఆ తరువాత ధర్మాధర్మాలకు ఉపదేశమిచ్చే పరమమైన ‘ఆనుశాసనిక పర్వం’ గ్రహించవలెను. దాని తరువాత బుద్ధిమంతుడైన భీష్ముని స్వర్గారోహణాన్ని వర్ణించే ‘స్వర్గారోహణిక పర్వం’ వస్తుంది.

Verse 79

ततो<5श्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम्‌ । अनुगीता ततः पर्व ज्ञेयमध्यात्मवाचकम्‌,अब आता है आश्वमेधिकपर्व, जो सम्पूर्ण पापोंका नाशक है। उसीमें अनुगीतापर्व है, जिसमें अध्यात्मज्ञानका सुन्दर निरूपण हुआ है

ఆ తరువాత సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుందని చెప్పబడే ‘అశ్వమేధిక పర్వం’ వస్తుంది. దానిలోనే ‘అనుగీతా పర్వం’ ఉంది; అది అధ్యాత్మోపదేశాన్ని వివరించేదిగా తెలుసుకోవాలి.

Verse 80

पर्व चाश्रमवासाख्य॑ पुत्रदर्शनमेव च । नारदागमनं पर्व ततः: परमिहोच्यते,इसके बाद आश्रमवासिक, पुत्रदर्शन और तदनन्तर नारदागमनपर्व कहे गये हैं

ఆ తరువాత ‘ఆశ్రమవాస’ అనే పర్వం, తదుపరి ‘పుత్రదర్శనం’; ఆపై ‘నారదాగమన’ పర్వం—ఇక్కడ తరువాతి ఘట్టంగా ప్రకటించబడింది.

Verse 81

इसके बाद है अत्यन्त भयानक एवं दारुण मौसलपर्व। तत्पश्चात्‌ महाप्रस्थानपर्व और स्वर्गारोहण-पर्व आते हैं

ఆ తరువాత అత్యంత భయంకరమూ దారుణమూ అయిన ‘మౌసల పర్వం’ వస్తుంది. తదనంతరం ‘మహాప్రస్థాన పర్వం’ మరియు ‘స్వర్గారోహణ పర్వం’ వస్తాయి.

Verse 82

हरिवंशस्तत: पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम्‌ विष्णुपर्व शिशोश्षचर्या विष्णो: कंसवधस्तथा

ఆ తరువాత ‘హరివంశ పర్వం’ వస్తుంది; అది ‘ఖిల’ (పరిశిష్ట) పురాణమని ప్రసిద్ధి. అందులో ‘విష్ణుపర్వం’, విష్ణు (శ్రీకృష్ణ) యొక్క బాలలీలలు, అలాగే కంసవధ వర్ణన ఉన్నాయి.

Verse 83

मौसल पर्व चोद्िष्टं ततो घोरं सुदारुणम्‌ । महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं तत:

తదుపరి మౌసల పర్వం సూచించబడింది—అది ఘోరం, అత్యంత దారుణం. ఆ తరువాత మహాప్రస్థానిక పర్వం, తదనంతరం స్వర్గారోహణిక పర్వం వస్తాయి. ఖిల భాగాలలో భవిష్య పర్వమని కూడా చెప్పబడింది—అది మహత్తరమైన, అద్భుతమైన ఉపపర్వం. ఈ విధంగా మహాత్ముడు వ్యాసుడు వంద పర్వాల సంపూర్ణ సంగ్రహాన్ని ప్రతిపాదించాడు.

Verse 84

यथावत्‌ सूरपुत्रेण लौमहर्षणिना ततः । उक्तानि नैमिषारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु

ఆ తరువాత సూతపుత్రుడు లోమహర్షణుడు యథావిధిగా క్రమబద్ధంగా నైమిషారణ్యంలో మహాభారతంలోని పద్దెనిమిది పర్వాలను వర్ణించాడు. భావం ఏమనగా—వ్యాసుని రచన పూర్తైన తరువాత దానిని పద్దెనిమిది విభాగాలుగా సక్రమంగా అమర్చి, సమవేత ఋషుల సమక్షంలో నిష్ఠతో, శుద్ధంగా ప్రసారం చేశారు; పవిత్ర ఇతిహాసాన్ని యథార్థంగా సంరక్షించి బోధించుటనే ధర్మంగా భావిస్తూ.

Verse 85

समासो भारतस्यायमत्रोक्त: पर्वसंग्रह: । पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम्‌

ఇక్కడ మహాభారతంలోని పర్వసంగ్రహం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. ఆదిపర్వంలో పౌష్య, పౌలోమ, ఆస్తీక కథలు; దేవసత్త్వాల అంసావతరణానికి సంబంధించిన ఆదివృత్తాంతం; అలాగే మయదానవ దర్శన ప్రసంగం వర్ణించబడుతుంది.

Verse 86

सम्भवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वध: । तथा चैत्रर॒थं देव्या: पाज्चाल्याश्व॒ स्वयंवर:

సంభవం, ‘జతువేశ్మ’ (లాక్షాగృహం) అనే ఘట్టం, హిడింబ-బకుల వధ; అలాగే చైత్రరథ ప్రసంగం, దేవి పాంచాలీ స్వయంవరం—ఇవి (ఆదిపర్వంలో) వర్ణించబడతాయి.

Verse 87

क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम्‌ । विदुरागमनं चैव राज्यलम्भस्तथैव च

క్షాత్రధర్మం ప్రకారం జయించి, ఆ తరువాత వైవాహిక విధి వర్ణించబడుతుంది; అలాగే విదురుని ఆగమనం, మరియు రాజ్యలాభం కూడా.

Verse 88

वनवासोडर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं तत: । हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च

అర్జునుని వనవాసమును కూడా వర్ణించెను; తదుపరి సుభద్రాహరణము, హరణ-ప్రతిహరణము (అపహరణము మరియు ప్రత్యాహరణము), అలాగే ఖాండవవన దహనమును కూడా చెప్పెను.

Verse 89

पौष्ये पर्वणि माहात्म्यमुत्तड़कस्योपवर्णितम्‌,पौष्यपर्वमें उत्तंकके माहात्म्यका वर्णन है। पौलोमपर्वमें भूगुवंशके विस्तारका वर्णन है। आस्तीकपर्वमें सब नागों तथा गरुड़की उत्पत्तिकी कथा है

పౌష్యపర్వములో ఉత్తంకుని మహాత్మ్యము వర్ణింపబడెను. పౌలోమపర్వములో భృగువంశ విస్తారము చెప్పబడెను. ఆస్తీకపర్వములో సమస్త నాగులకును గరుడునికును జన్మకథలు వివరింపబడినవి.

Verse 90

पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तार: परिकीर्तित: । आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च सम्भव:

పౌలోమపర్వములో భృగువంశ విస్తారము వర్ణింపబడెను. ఆస్తీకపర్వములో సమస్త నాగులకును గరుడునికును సంభవకథ చెప్పబడెను.

Verse 91

क्षीरोदमथनं चैव जन्मोच्चै:अ्रवसस्तथा । यजत: सर्पसत्रेण राज्ञ: पारीक्षितस्थ च

ఇందులో క్షీరోదసముద్రమథనము, ఉచ్చైఃశ్రవసు అశ్వ జన్మము కూడా వర్ణింపబడెను; అలాగే పారీక్షిత రాజుని సర్పసత్రయజ్ఞములోనూ ఈ కథలు చెప్పబడినవి.

Verse 92

कथेयमभिनिर्वत्ता भरतानां महात्मनाम्‌ | विविधा: सम्भवा राज्ञामुक्ता: सम्भवपर्वणि

ఈ కథ భరతవంశ మహాత్మ రాజుల విషయమై ప్రవృత్తమైంది. సంభవపర్వములో రాజుల వివిధ జన్మవృత్తాంతములు చెప్పబడినవి.

Verse 93

अन्‍्येषां चैव शूराणामृषेद्वैपायनस्य च । अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम्‌

ఇక్కడ ఇతర శూరుల జన్మవృత్తాంతముతో పాటు ఋషి ద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) జన్మకథ కూడా చెప్పబడింది. ఇదే సందర్భంలో దేవతల ‘అంశావతరణం’—దేవాంశాలతో లోకంలో అవతరించడం—అనే సిద్ధాంతమూ ప్రకటించబడింది; అందువల్ల తరువాతి సంఘటనలు మానవ చరిత్రగానే కాక దైవనియమంతో నడిచే ధర్మబద్ధ పరిణామంగా నిలుస్తాయి.

Verse 94

दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम्‌ । नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम्‌

ఇక్కడ దైత్య-దానవులు, మహౌజస్వి యక్షులు, నాగులు-సర్పాలు, గంధర్వులు, పక్షులు మొదలైన అనేక శక్తిమంత జీవుల ఉద్భవం వర్ణించబడింది. ఇదే భాగంలో పరమతపస్వి మహర్షి కణ్వ ఆశ్రమంలో రాజు దుష్యంతుని ద్వారా శకుంతల గర్భంలో భరతుడు జన్మించిన కథ కూడా చెప్పబడింది; ఆ మహాత్ముడు భరతుని పేరుతోనే ఈ వంశం లోకంలో ‘భారత’ వంశంగా ప్రసిద్ధి పొందింది.

Verse 95

अन्‍्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्धव: । महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विन:

ఇక్కడ ఇతర అనేక విధాలైన జీవుల విభిన్న ఉద్భవాల వర్ణన కూడా ఉంది. పరమతపస్వి మహర్షి కణ్వ ఆశ్రమప్రదేశంలో దుష్యంతుని ద్వారా శకుంతల గర్భంలో భరతుడు జన్మించిన వృత్తాంతమూ ఇక్కడే చెప్పబడింది; ఆ మహాత్ముడు భరతుని పేరుతోనే ఈ వంశం లోకంలో ‘భారత’ వంశంగా ఖ్యాతి పొందింది.

Verse 96

शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्‌ भरतश्नापि जज्ञिवान्‌ यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम्‌

శకుంతల గర్భంలో రాజు దుష్యంతుని ద్వారా భరతుడూ జన్మించాడు—ఆయన పేరుతోనే ఈ కులం లోకాలలో ‘భారత’ కులంగా ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇదే భాగంలో దైత్య-దానవులు, యక్షులు, నాగులు-సర్పాలు, గంధర్వులు, పక్షులు మొదలైన శక్తిమంత జీవుల ఉద్భవం, అలాగే మహర్షి కణ్వ ఆశ్రమంలో భరతజన్మకథ కూడా చెప్పబడింది; తద్వారా వంశఖ్యాతి ధర్మబద్ధ రాజధర్మం మరియు పవిత్ర వంశపారంపర్యంలో స్థిరపడుతుంది.

Verse 97

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम्‌ | शान्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि

ఆ తరువాత భాగీరథి గంగ గర్భంలో మహారాజు శాంతనువు గృహంలో మహాత్మ వసువుల పునర్జన్మ, అలాగే విధి నిర్ణయించిన కాలం పూర్తయిన తరువాత వారు మళ్లీ స్వర్గారోహణం చేసిన వృత్తాంతం వర్ణించబడింది.

Verse 98

तेजों5शानां च सम्पातो भीष्मस्याप्यत्र सम्भव: | राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थिति:

ఇక్కడే వసువుల తేజస్సు యొక్క అంసరూపంగా భీష్ముని అవతరణ-జన్మకథ చెప్పబడుతుంది. రాజ్యభోగాల నుండి ఆయన విరక్తి, ఆజీవన బ్రహ్మచర్యవ్రతంలో స్థిరంగా ఉండాలనే దృఢనిశ్చయం, ఆ ప్రతిజ్ఞను అచంచలంగా నిలబెట్టిన విధానం—త్యాగం, ధర్మనిష్ఠల ఆదర్శంగా ఇక్కడ వర్ణితమవుతుంది.

Verse 99

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राड्भदस्य च | हते चित्राड्दे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयस:

ప్రతిజ్ఞాపాలనము, చిత్రాంగదుని రక్షణ; మరియు చిత్రాంగదు హతుడైనప్పుడు కಿರಿಯ సోదరుని కూడా రక్షణ—ఇదీ ఇక్కడ చెప్పబడింది.

Verse 100

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये सम्प्रतिपादनम्‌ । धर्मस्य नृषु सम्भूतिरणीमाण्डव्यशापजा

అలాగే విచిత్రవీర్యుని రాజ్యంలో విధివిధానంగా ప్రతిష్ఠించడం; మరియు అణీమాండవ్య శాపం వల్ల ధర్ముడు మనుష్యులలో (విదురునిగా) జన్మించడం—ఇదీ ఇక్కడ వర్ణితం.

Verse 101

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा । धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्व॒ पाण्डवानां च सम्भव:

మరియు కృష్ణద్వైపాయనుడు (వ్యాసుడు) ప్రసాదించిన వరదానఫలంగా ధృతరాష్ట్రుడు, పాండుడు జన్మించడం; అలాగే పాండవుల జననకథ—ఇదీ ఇక్కడ చెప్పబడింది.

Verse 102

वारणावततयात्रायां मन्त्रो दुर्योधनस्य च । कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्‌ प्रति

వారణావత యాత్రా సందర్భంలో దుర్యోధనుని గుప్త మంత్రణ; మరియు ధార్తరాష్ట్ర పక్షం పాండవులపై కపటబుద్ధిగల దూతను పంపిన వృత్తాంతం—ఇక్కడ వర్ణించబడింది.

Verse 103

हितोपदेशश्न पथि धर्मराजस्य धीमत: । विदुरेण कृतो यत्र हितार्थ म्लेच्छभाषया

లాక్షాగృహదాహపర్వంలో వారణావత యాత్రా సందర్భంలో దుర్యోధనుని గుప్త కుట్ర వర్ణించబడుతుంది; పాండవుల వద్దకు కూటనీతిజ్ఞుడైన పురోచనుని పంపిన కథ కూడా వస్తుంది. ఆ మార్గంలోనే విదురుడు ధీమంతుడైన ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు) హితార్థంగా ‘మ్లేచ్ఛభాష’ సంకేతాలలో ఉపదేశం చేశాడు—ద్రోహం నుండి పాండవులను కాపాడే ధర్మసమ్మతమైన, ప్రయోజనకరమైన గూఢ హెచ్చరికగా అది నిలిచింది.

Verse 104

विदुरस्य च वाक्येन सुरज्रोपक्रमक्रिया । निषाद्या: पज्चपुत्राया: सुप्ताया जतुवेश्मनि

విదురుని వాక్యాన్ని అనుసరించి రహస్య సురంగం తవ్వే కార్యం ప్రారంభమైంది. అదే జతువేశ్మం (లాక్షాగృహం)లో ఐదు కుమారులతో నిద్రిస్తున్న ఒక నిషాద స్త్రీ కూడా దహనమై మరణించింది; పురోచనుడూ అక్కడే నశించాడు—ఇలా కథ చెప్పబడుతుంది. దీని ద్వారా సమయోచితమైన జ్ఞానసూచన ధర్మనిష్ఠులను కాపాడగలదని, అయితే కూటరాజకీయ హింస నిరపరాధులపై కూడా దుఃఖఛాయను వేస్తుందని సూచించబడుతుంది.

Verse 105

पुरोचनस्य चात्रैव दहनं सम्प्रकीर्तितम्‌ । पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्व दर्शनम्‌

ఇక్కడే పురోచనుడి దహనం కూడా వర్ణించబడుతుంది; అలాగే పాండవులు భయంకరమైన అరణ్యమార్గంలో ప్రయాణిస్తూ హిడింబాను కలుసుకున్నారని చెప్పబడుతుంది. లాక్షాగృహ కుట్ర వల్ల పుట్టిన ప్రమాదంలో విదురుని నీతి ధర్మపక్షాన్ని కాపాడింది; ఆపై రాజకీయ భయం నుంచి అరణ్య పరీక్షల వైపు కథ మళ్లి, ధైర్యం మరియు బలహీనుల రక్షణ ప్రధానమవుతాయి.

Verse 106

तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात्‌ । घटोत्कचस्य चोत्पत्तिरत्रैव परिकीर्तिता

ఇక్కడే మహాబలవంతుడైన భీముడు హిడింబుడిని వధించినదీ, అలాగే ఘటోత్కచుని జన్మమూ వర్ణించబడుతుంది. అరణ్యవాసంలో హింసక దుష్టులను తొలగించడం, బలహీనులను కాపాడడం—ఈ రెండింటికీ పరాక్రమాన్ని ధర్మానుగుణంగా వినియోగించాల్సిన తీరు చూపబడుతుంది; అలాగే ఆ సంఘటన నుంచే భవిష్యత్తు సహాయకుడి ఆవిర్భావం కూడా సూచించబడుతుంది.

Verse 107

महर्षेर्दर्शन॑ं चैव व्यासस्यामिततेजस: । तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने

అమితతేజస్సు గల మహర్షి వ్యాసుని శుభ దర్శనం వర్ణించబడుతుంది; ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారం పాండవులు ఏకచక్రా నగరంలో ఒక బ్రాహ్మణుని ఇంట గుప్తంగా నివసించినట్లు చెప్పబడుతుంది. అక్కడ గుప్తవాసంలోనే వారు నరభక్షకుడైన బకాసురుని వధించారు; దాంతో నగరవాసులు ఆశ్చర్యపోయి భయం తొలగింది—ఇది నిర్బంధంలోనూ బాధితుల రక్షణ, సంయమనం—ఇవన్నీ ధర్మానుగుణంగా నిలవగలవని చూపుతుంది.

Verse 108

अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तित: । बकस्य निधन चैव नागराणां च विस्मय:

ఇక్కడ వారు అజ్ఞాతచర్యతో (గుప్తంగా) నివసించిన స్థలము వర్ణించబడింది; అలాగే బకాసురుని వధము కూడా—దానివల్ల నగరవాసులకు మహా ఆశ్చర్యము కలిగింది.

Verse 109

सम्भवश्वैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह । ब्राह्मणात्‌ समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिता:

ఆపై కృష్ణా (ద్రౌపది) మరియు ధృష్టద్యుమ్నుని జననవృత్తాంతము వర్ణించబడింది. బ్రాహ్మణుని ముఖమున ఈ వార్త విని, మహర్షి వ్యాసుని వాక్యప్రేరణతో, పాండవులు కుతూహలభరిత మనస్సుతో స్వయంవరం దర్శించుటకు పాంచాలదేశమునకు బయలుదేరిరి.

Verse 110

द्रौपदी प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया । पज्चालानभितो जममुर्यत्र कौतूहलान्विता:

ద్రౌపదిని పొందాలని కోరుతూ, స్వయంవరాన్ని చూడాలనే తపనతో, కుతూహలముతో వారు పాంచాలదేశమునకు బయలుదేరిరి.

Verse 111

अड्भारपर्ण निर्जित्य गड़्ाकूले<र्जुनस्तदा । सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे

అప్పుడు అర్జునుడు గంగాతీరమున అంగారపర్ణ గంధర్వుని జయించి అతనితో సఖ్యత కట్టెను; మరియు అతని ముఖమున నుండే ఉత్తమ ఆఖ్యానములను వినెను.

Verse 112

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्व चाख्यानमुत्तमम्‌ । भ्रातृभि: सहित: सर्वे: पजड्चालानभितो ययौ

అప్పుడు (అర్జునుడు) తాపతి, వసిష్ఠ, ఔర్వుల ఉత్తమ ఆఖ్యానములను వినెను; ఆపై సమస్త సోదరులతో కలిసి పాంచాలదేశమునకు వెళ్లెను.

Verse 113

पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्ता धनंजय: । द्रौपदी लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम्‌

పాంచాలనగరంలో ధనంజయుడు (అర్జునుడు) లక్ష్యాన్ని ఛేదించి, అక్కడే—భూమండలమంతటినుంచి వచ్చిన రాజులతో నిండిన సభ మధ్య—ద్రౌపదిని పొందాడు. ఈ ఘట్టం ప్రజాసమక్షంలో నైపుణ్యపరీక్ష, ఆత్మనిగ్రహం రాజసంధి-మైత్రికి నిర్ణాయక సాధనాలవుతాయని; ధర్మోచిత ప్రయోజనంతో కూడిన పరాక్రమం రాజకీయ-నైతిక క్రమాన్ని మలచగలదని ప్రతిపాదిస్తుంది.

Verse 114

भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्‌ पृथिवीपतीन्‌ । शल्यकर्णो च तरसा जितवन्तौ महामृथे

ఈ ఘట్టంలో స్మరించబడింది: మహాసమర మధ్యలో భీమసేనుడు, అర్జునుడు ఆయుధాలు ఎత్తిన క్రోధాన్ధ రాజులను వేగంగా జయించారు; తమ పరాక్రమంతో శల్యుడిని, కర్ణుడిని కూడా ఓడించారు. రాజసభల్లో నియంత్రణలేని కోపం, అహంకారం కలహానికి దారి తీస్తాయని; అయితే నియమిత బలం, దృఢసంకల్పం దాడి ఎదుట క్రమాన్ని పునఃస్థాపించి ధర్మాచరణాన్ని కాపాడుతాయని ఈ కథ బోధిస్తుంది.

Verse 115

दृष्टवा तयोश्व तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम्‌ । शड्कमानीौ पाण्डवांस्तान्‌ रामकृष्णौ महामती

భీమసేనుడు, అర్జునుడు చూపిన అపరిమితమైన, అతిమానుషమైన బలవీర్యాన్ని చూసి మహామతి బలరాముడు, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు—ఇవరు పాండవులే కావచ్చునని అనుమానించారు. ఆ సందేహంతోనే వారు ఇద్దరూ కుమ్మరి ఇంటికి వెళ్లి వారిని కలుసుకున్నారు. అనంతరం ద్రుపదుడు ‘ఐదుగురు పాండవులకు ఒకే భార్య ఎలా?’ అనే అపూర్వ పరిస్థితిలో మర్యాద, ధర్మం గురించి విచారణ ప్రారంభించాడు.

Verse 116

जग्मतुस्तै: समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि । पञज्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रपदस्य च

అప్పుడు వారు ఇద్దరూ వారిని కలుసుకోవడానికి భార్గవుని నివాసంలోని సభామందిరానికి వెళ్లారు. అనంతరం రాజు ద్రుపదుడు కూడా ‘ఐదుగురు సోదరులకు ఒకే భార్య’ అనే విషయంపై విచారణ చేశాడు; ఎందుకంటే అసాధారణ పరిస్థితుల్లో మర్యాద, ధర్మం గురించి సూక్ష్మంగా ఆలోచించాల్సి ఉంటుంది.

Verse 117

पज्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्धुतमुच्यते । द्रौपद्या देवविहितो विवाहश्नाप्यमानुष:

ఇక్కడే ఐదు ఇంద్రుల అద్భుత ఉపాఖ్యానం చెప్పబడింది; అలాగే ద్రౌపది దేవవిధిత వివాహం కూడా—మానవ సంప్రదాయానికి భిన్నమైనదైనా అపూర్వమైనది. ఈ వివాహప్రసంగంలో గ్రంథం సామాజిక నియమాలను సవాలు చేసే ఘటనను కూడా ఉన్నతమైన దివ్యవిధానంతో ధర్మస్థాపనగా ప్రతిపాదించి, ఆలోచనకు ఆహ్వానిస్తుంది.

Verse 118

क्षत्तुश्न धृतराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्‌ प्रति । विदुरस्य च सम्प्राप्तिर्दर्शन॑ केशवस्य च

ఆ తరువాత ధృతరాష్ట్రుడు పాండవుల వద్దకు క్షత్తా విదురుని పంపెను. విదురుడు అక్కడికి చేరి పాండవులను కలిసెను; వారికి కేశవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) దర్శనమును కూడా లభించెను.

Verse 119

खाण्डवप्रस्थवासश्न तथा राज्यार्धथसर्जनम्‌ । नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्या: समयक्रिया

ఆ తరువాత ఖాండవప్రస్థం (ఇంద్రప్రస్థం) లో పాండవుల నివాసము, ధృతరాష్ట్రుడు వారికి అర్ధరాజ్యము ప్రసాదించుట, మరియు నారదుని ఆజ్ఞచే ద్రౌపదీ సమీపమునకు రాకపోకలకు సమయనియమము స్థాపించుట—ఇవి వర్ణింపబడెను.

Verse 120

सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम्‌ । अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिछ्िरम्‌

ఈ సందర్భములో సుందోపసుందుల ఉపాఖ్యానమును కూడా వర్ణించెను. అనంతరం ఒక దినము ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ద్రౌపదితో కలిసి ఆసీనుడై ఉండెను.

Verse 121

अनुप्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम्‌ । मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थ कृतनिश्चय:

బ్రాహ్మణుని కార్యార్థమై ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) లోనికి ప్రవేశించి ఆయుధములను గ్రహించెను; బ్రాహ్మణుని ప్రయోజనమును సిద్ధింపజేసి గృహమునకు తిరిగివచ్చెను—దృఢనిశ్చయుడై.

Verse 122

समयं पालयन्‌ वीरो वन यत्र जगाम ह । पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि संगम:

సమయనియమమును పాటించుచు ఆ వీరుడు వనమునకు బయలుదేరెను. పార్ధుని వనవాసకాలములో మార్గమధ్యమున ఉలూపితో అతనికి సంగమము కలిగెను.

Verse 123

पुण्यतीर्थानुसंयानं बश्रुवाहनजन्म च । तत्रैव मोक्षयामास पठ्च सो5प्सरस: शुभा:

అర్జునుడు పుణ్య తీర్థాల యాత్ర చేసినట్లు చెప్పబడింది. అదే కాలంలో చిత్రాంగద గర్భమున బభ్రువాహనుడు జన్మించాడు. అలాగే ఆ యాత్రలోనే తపస్వి బ్రాహ్మణుని శాపముచే గ్రాహ (మొసలి) రూపమున బంధింపబడిన ఐదు శుభ అప్సరసులకు అర్జునుడు విమోచనమిచ్చాడు. అనంతరం ప్రభాస తీర్థమున శ్రీకృష్ణుడు మరియు పార్థుడు (అర్జునుడు) కలిసిన వృత్తాంతము వర్ణించబడింది.

Verse 124

शापाद्‌ ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विन: । प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागम:

తపస్వి బ్రాహ్మణుని శాపముచే వారు గ్రాహత్వం (మొసలి స్థితి) పొందారు. అనంతరం ప్రభాస తీర్థమున పార్థుడు (అర్జునుడు) మరియు శ్రీకృష్ణుని సమాగమము వర్ణించబడింది.

Verse 125

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी । वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना

ద్వారకలో కామిని సుభద్ర ప్రేమావేశముచే ఆకర్షితురాలైంది; వాసుదేవుని (శ్రీకృష్ణుని) అనుమతితో కిరీటధారి (అర్జునుడు) ఆమెను పొందెను.

Verse 126

गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने । अभिमन्यो: सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजस:

వివాహధనాన్ని (కన్యాశుల్కం) తీసుకొని దేవకీనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు పాండవుల వద్దకు చేరగా, సుభద్ర గర్భమున పరమ తేజస్సుగల అభిమన్యుడు జన్మించాడు.

Verse 127

द्रौपद्यास्तनयानां च सम्भवो«नुप्रकीर्तित: । विहारार्थ च गतयो: कृष्णयोर्यमुनामनु

అనంతరం ద్రౌపది కుమారుల జననవృత్తాంతము వరుసగా చెప్పబడింది. తరువాత శ్రీకృష్ణుడు మరియు అర్జునుడు విహారార్థం యమునా తీరమునకు వెళ్లిన సందర్భము వర్ణించబడింది.

Verse 128

सम्प्राप्तिश्नक्रधनुषो: खाण्डवस्य च दाहनम्‌ | मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्‌ भुजड़स्य च मोक्षणम्‌

ఇక్కడ ఇలా వర్ణించబడింది—యమునా తీరంలో విహారానికి వెళ్లిన శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు చక్రాన్ని మరియు ఇంద్రుని ధనుస్సు (గాండీవం) ఎలా పొందారో; అలాగే ఖాండవవన దాహం, దానవ మయుని అగ్నిలోనుండి విమోచనం, మరియు ఆ మహాదాహం నుండి ఒక సర్పం సంపూర్ణంగా తప్పించుకున్నదీ।

Verse 129

महर्षेमन्दपालस्य शार्ड्र्या तनयसम्भव: । इत्येतदादिपर्वोक्त प्रथमं बहुविस्तरम्‌

తదనంతరం మహర్షి మందపాలునికి శార్డ్రీ అనే పక్షిణి గర్భమునుండి కుమారులు జన్మించిన కథ చెప్పబడింది. ఈ విధంగా అత్యంత విస్తారమైన ఆదిపర్వంలోని మొదటి నిరూపణ పూర్తయిందని సూచించబడింది।

Verse 130

अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा । सप्तविंशतिरथ्याया व्यासेनोत्तमतेजसा,परमर्षि एवं परम तेजस्वी महर्षि व्यासने इस पर्वमें दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंकी रचना की है

పరమర్షి అధ్యాయాల సంఖ్యను రెండు వందలుగా లెక్కించాడు; ఉత్తమ తేజస్సుగల మహర్షి వ్యాసుడు మరికొన్ని ఇరవై ఏడు అధ్యాయాలను రచించాడు. అందువల్ల ఈ పర్వంలో మొత్తం రెండు వందల ఇరవై ఏడు (२२७) అధ్యాయాలు ఉన్నాయి।

Verse 131

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च । श्लोकाश्न चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना,महात्मा व्यास मुनिने इन दो सौ सत्ताईस (२२७) अध्यायोंमें आठ हजार आठ सौ चौरासी (८,८८४) श्लोक कहे हैं

మహాత్మ ముని వ్యాసుడు ఈ రెండు వందల ఇరవై ఏడు (२२७) అధ్యాయాలలో ఎనిమిది వేల, ఎనిమిది వందల, ఇంకా అదనంగా ఎనభై నాలుగు—అని మొత్తం ఎనిమిది వేల ఎనిమిది వందల ఎనభై నాలుగు (८,८८४) శ్లోకాలను ప్రకటించాడు।

Verse 132

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते । सभाक्रिया पाण्डवानां किड्कराणां च दर्शनम्‌

రెండవ గ్రంథం సభాపర్వం; ఇది అనేక వృత్తాంతాలతో నిండినదని చెప్పబడుతుంది। ఇందులో పాండవుల సభా నిర్మాణం మరియు సభా కార్యాలు, కింకరుల దర్శనం, దేవర్షి నారదుడు లోకపాలుల సభలను వర్ణించడం, రాజసూయ యజ్ఞారంభం మరియు జరాసంధవధ, గిరివ్రజంలో బందీ రాజులను శ్రీకృష్ణుడు విముక్తి చేయడం, అలాగే పాండవుల దిగ్విజయం—ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి।

Verse 133

लोकपालसभाख्यानं नारदाद्‌ देवदर्शिन: । राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा

దేవదర్శి నారదుని నుండి వినబడిన లోకపాలుల సభావృత్తాంతము; అలాగే రాజసూయ యజ్ఞారంభము మరియు జరాసంధవధ—ఇవి సభాపర్వంలోని విషయములు.

Verse 134

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम्‌ । तथा दिग्विजयोअ्चत्रैव पाण्डवानां प्रकीर्तित:

గిరివ్రజంలో నిర్బంధింపబడిన రాజులను శ్రీకృష్ణుడు విముక్తి చేయుట; అలాగే ఇదే సందర్భంలో పాండవుల దిగ్విజయము కూడా ప్రఖ్యాతమైంది.

Verse 135

राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महाक्रतौ । राजसूये<र्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा

మహాక్రతువైన రాజసూయంలో ఉపహారములతో రాజుల आगమనము; మరియు అర్ఘ్యప్రదానంలో అగ్రపూజ విషయమై జరిగిన సంభాషణ/వివాదంలో శిశుపాలవధ ప్రసంగము కూడా (ఇందే) ఉంది.

Verse 136

यज्ञे विभूतिं तां दृष्टवा दुःखामर्षान्वितस्य च | दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले

యజ్ఞంలో ఆ వైభవాన్ని చూచి దుఃఖామర్షములతో నిండిన దుర్యోధనుడు; మరియు సభాతలంలో భీముడు చేసిన అతని అవహేళన—(ఇదీ వర్ణితం).

Verse 137

यत्रास्य मन्युरुदभूतो येन द्यूतमकारयत्‌ । यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनि: कितवो5जयत्‌

అక్కడే అతని క్రోధము ఉద్భవించింది; దాని వల్ల అతడు ద్యూతక్రీడను ఏర్పాటుచేయించాడు. మరియు అదే ద్యూతంలో కపట కితవుడైన శకుని ధర్మసుత యుధిష్ఠిరుని జయించాడు.

Verse 138

यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदी नौरिवार्णवात्‌ । धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञ: स्नुषां परमदु:खिताम्‌

సముద్రంలో మునిగిన పడవను ఎవరో మళ్లీ పైకి లాగి తీసినట్లే, ద్యూతమనే సముద్రసమాన విపత్తులో మునిగిన పరమదుఃఖితురాలైన కోడలు ద్రౌపదిని మహాప్రాజ్ఞుడు ధృతరాష్ట్రుడు బయటకు తీసాడు. ఈ ఉపమానం రాజధర్మాన్ని సూచిస్తుంది—బలహీనులను కాపాడటం, రాజవంశంపై అధర్మం ముంచుకొస్తే దాన్ని నియంత్రించడం।

Verse 139

तारयामास तांस्‍्तीर्णान ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः । पुनरेव ततो द्यूते समाह्दयत पाण्डवान्‌

పాండవులు ఆ విపత్తు నుంచి సురక్షితంగా బయటపడ్డారని తెలిసినా, రాజు దుర్యోధనుడు అదే వినాశకర మార్గాన్ని వదలక, వారిని మళ్లీ ద్యూతానికి పిలిపించాడు. ఈ ఘట్టం చెబుతుంది—లోభం, ద్వేషం తగ్గకపోతే, నైతిక-సామాజిక విపత్తు నుంచి వచ్చిన రక్షణ కూడా మళ్లీ మళ్లీ అధర్మంతో చెదిరిపోతుంది; అధర్మంలో పునరావృత మునక దురదృష్టాన్ని ఉద్దేశపూర్వక విధానంగా మార్చుతుంది।

Verse 140

जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्तत: । एतत्‌ सर्व सभापर्व समाख्यातं महात्मना,दुर्योधनने उन्हें जूएमें जीतकर वनवासके लिये भेज दिया। महर्षि व्यासने सभापर्वमें यही सब कथा कही है

దుర్యోధనుడు ద్యూతంలో వారిని జయించి, ఆపై వారిని వనవాసానికి పంపించాడు. ఈ సంగతులన్నీ మహాత్ముడు వ్యాసుడు సభాపర్వంలో సమగ్రంగా వర్ణించాడు—మోసం, అధర్మం ద్వారా పొందిన విజయం ధర్మసమ్మత రాజ్యాన్ని ఇవ్వదు; అది ధర్మనిష్ఠులకు బాధను కలిగించి, చివరికి అధర్మి వినాశానికే దారి తీస్తుంది।

Verse 141

अध्याया: सप्ततिरज्ञैयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया । श्लोकानां द्वे सहस्ने तु पजच शलोकशतानि च

ఈ పర్వంలో అధ్యాయాలు డెబ్బైకి ఎనిమిది కలిపి—మొత్తం డెబ్బై ఎనిమిది (78) అని లెక్క. శ్లోకాలు రెండు వేల ఐదు వందల పదకొండు (2,511) అని చెప్పబడింది. దీని తరువాత మహత్తరమైన వనపర్వం ప్రారంభమవుతుంది।

Verse 142

श्लोकाश्नैकादश ज्ञेया: पर्वण्यस्मिन्‌ द्विजोत्तमा: । अतः पर तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत्‌

ఓ ద్విజోత్తమా! ఈ పర్వంలో శ్లోక-ఖండాలు (విభాగాలు) పదకొండు అని తెలుసుకో. దీని తరువాత మూడవ మహత్తర విభాగం ‘ఆరణ్యకం’—అంటే మహా వనవృత్తాంతం—అని గ్రహించాలి।

Verse 143

वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु । पौरानुगमन चैव धर्मपुत्रस्य धीमत:

మహాత్ములైన పాండవులు వనవాసానికి బయలుదేరినప్పుడు, నగరంలోని అనేక పౌరులు బుద్ధిమంతుడైన ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుని వెనుక వెనుక నడిచారు.

Verse 144

अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना । द्विजानां भरणार्थ च कृतमाराधनं रवे:

అన్నమూ ఔషధీ ద్రవ్యాలూ పొందుటకై, అలాగే ఆశ్రిత ద్విజుల పోషణార్థం మహాత్ముడైన పాండవుడు సూర్యదేవుని ఆరాధించాడు.

Verse 145

धौम्योपदेशात्‌ तिग्मांशुप्रसादादन्नसम्भव: । हित॑ च ब्रुवत: क्षत्तु: परित्यागोडम्बिकासुतात्‌

మహర్షి ధౌమ్యుని ఉపదేశంతో, తిగ్మాంశుడైన సూర్యుని ప్రసాదంతో అన్నసాధనం—అక్షయపాత్ర—ఉద్భవించింది. మరోవైపు హితవచనాలు పలికిన క్షత్తా విదురుని అంబికాసుతుడు ధృతరాష్ట్రుడు విసర్జించాడు.

Verse 146

त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा । पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात्‌

ధృతరాష్ట్రునిచే విసర్జింపబడిన విదురుడు పాండుపుత్రుల సమీపానికి వెళ్లడం, తరువాత ధృతరాష్ట్రుని ఆజ్ఞతో మళ్లీ తిరిగి రావడం—ఇది వర్ణించబడింది.

Verse 147

कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । वनस्थान्‌ पाण्डवान्‌ हन्तुं मन्त्रों दुर्योधनस्य च

కర్ణుని ప్రోత్సాహంతో ధార్తరాష్ట్రుడైన దుర్మతి దుర్యోధనుడు వనంలో ఉన్న పాండవులను హతమార్చుటకు రహస్య మంత్రం (కుట్ర) పన్నాడు.

Verse 148

त॑ दुष्टभावं॑ विज्ञाय व्यासस्यागमन द्रुतम्‌ । निर्याणप्रतिषेधश्व सुरभ्याख्यानमेव च

దుర్యోధనుని దుష్టాభిప్రాయాన్ని గ్రహించిన మహర్షి వ్యాసుడు వేగంగా అక్కడికి వచ్చాడు. దుర్యోధనుడు ప్రయాణానికి బయలుదేరకూడదని అతనిని నిరోధించాడు; ఇదే సందర్భంలో సురభి ఆఖ్యానమూ చెప్పబడింది.

Verse 149

मैत्रेयागमन चात्र राज्ञश्नैवानुशासनम्‌ । शापोत्सर्गश्न तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च,मैत्रेय ऋषिने आकर राजा धृतराष्ट्रको उपदेश किया और उन्होंने ही राजा दुर्योधनको शाप दे दिया

ఇక్కడ మైత్రేయ ఋషి రాక, రాజు ధృతరాష్ట్రునికి ఆయన చేసిన ఉపదేశం కూడా వర్ణించబడింది; అలాగే అదే ఋషి రాజు దుర్యోధనునికి శాపం ఇచ్చిన విషయమూ చెప్పబడింది.

Verse 150

किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे | वृष्णीनामागमश्चात्र पज्चालानां च सर्वश:

ఈ పర్వంలో యుద్ధంలో భీమసేనుడు కిర్మీరుని వధించిన కథ కూడా ఉంది. అలాగే వృష్ణివంశీయులు మరియు సమస్త పాంచాలులు పాండవుల వద్దకు వచ్చారు; పాండవులు వారందరితో సంభాషించారు.

Verse 151

श्रुत्वा शकुनिना द्ूते निकृत्या निर्जितांश्व॒ तान्‌ । क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्नैव किरीटिना

శకుని పాశక్రీడలో కపటంతో పాండవులను ఓడించాడని శ్రీకృష్ణుడు విన్న వెంటనే ఆయన తీవ్రంగా కోపించాడు; అయితే కిరీటధారి అర్జునుడు ఆయనను శాంతింపజేశాడు.

Verse 152

परिदेवनं च पाज्चाल्या वासुदेवस्य संनिधौ | आश्चासनं च कृष्णेन दु:खार्ताया: प्रकीर्तितम्‌,द्रौपदी श्रीकृष्णके पास बहुत रोयी-कलपी। श्रीकृष्णने दुःखार्त द्रौपदीको आश्वासन दिया। यह सब कथा वनपर्वमें है

వాసుదేవుని సన్నిధిలో పాంచాలి చేసిన విలాపం కూడా వర్ణించబడింది; అలాగే దుఃఖంతో బాధపడుతున్న ద్రౌపదికి శ్రీకృష్ణుడు ఇచ్చిన ఆశ్వాసనమూ చెప్పబడింది.

Verse 153

तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा । सुभद्राया: सपुत्राया: कृष्णेन द्वारकां पुरीम्‌

ఇక్కడే మహర్షి సౌభవధాఖ్యానాన్ని కూడా వర్ణించాడు. శ్రీకృష్ణుడు సుభద్రను కుమారునితో కూడ ద్వారకా నగరికి తీసికొనిపోయెను.

Verse 154

नयन द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह । प्रवेश: पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतववने तत:

అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రౌపదీ పుత్రులను వెంట తీసికొని వెళ్లెను. అనంతరం పాండవులు అత్యంత రమణీయమైన ద్వైతవనంలో ప్రవేశించిరి.

Verse 155

धर्मराजस्य चात्रैव संवाद: कृष्णया सह । संवादश्न तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तित:,इसी पर्वमें युधिष्ठिर एवं द्रौपदीका संवाद तथा युधिष्ठिर और भीमसेनके संवादका भलीभाँति वर्णन किया गया है

ఇక్కడే ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు కృష్ణా (ద్రౌపది)తో చేసిన సంభాషణ, అలాగే రాజు భీమసేనునితో చేసిన సంభాషణ కూడా వర్ణింపబడింది.

Verse 156

समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा । प्रतिस्मृत्याथ विद्याया दान राज्ञो महर्षिणा,महर्षि व्यास पाण्डवोंके पास आये और उन्होंने राजा युधिष्ठिरको प्रतिस्मृति नामक मन्त्रविद्याका उपदेश दिया

మహర్షి వ్యాసుడు పాండుపుత్రుల సమీపానికి వచ్చెను; మరియు ఆయన రాజు యుధిష్ఠిరునకు ‘ప్రతిస్మృతి’ అనే మంత్రవిద్యను ఉపదేశించెను.

Verse 157

गमन॑ काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः । अस्त्रहेतोर्विवासक्ष पार्थस्यामिततेजस:

వ्यासుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత పాండవులు కామ్యకవనానికి బయలుదేరిరి. ఆపై అమితతేజస్సు గల పార్థుడు (అర్జునుడు) అస్త్రప్రాప్తి నిమిత్తం సోదరుల నుండి విడిపోయి ఏకాంత వనవాసానికి వెళ్లెను.

Verse 158

महादेवेन युद्ध च किरातवपुषा सह । दर्शन॑ं लोकपालानामग्त्रप्राप्तिस्तथैव च,वहीं किरातवेशधारी महादेवजीके साथ अर्जुनका युद्ध हुआ, लोकपालोंके दर्शन हुए और अस्त्रकी प्राप्ति हुई

కిరాతవేషధారిగా ఉన్న మహాదేవునితో యుద్ధమూ జరిగింది. అనంతరం లోకపాలుల దర్శనం కలిగింది; అలాగే దివ్యాస్త్రాల ప్రాప్తి కూడా జరిగింది.

Verse 159

महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिन: । यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी,इसके बाद अर्जुन अस्त्रके लिये इन्द्रलोकमें गये यह सुनकर धृतराष्ट्रको बड़ी चिन्ता हुई

అస్త్రాల కోసం కిరీటధారి అర్జునుడు మహేంద్రలోకానికి వెళ్లాడని విని ధృతరాష్ట్రునికి తీవ్రమైన ఆందోళన కలిగింది.

Verse 160

दर्शन बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मन: । युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसन परिदेवनम्‌

ఆపై శుద్ధమనస్సు గల మహర్షి బృహదశ్వుని దర్శనం కలిగింది. విపత్తులతో బాధపడుతున్న యుధిష్ఠిరుడు ఆర్తుడై తన దుఃఖకథను చెప్పి విలపించాడు.

Verse 161

नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करूणोदयम्‌ । दमयन्त्या: स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा

ఇదే సందర్భంలో నలోపాఖ్యానం వస్తుంది—ధర్మనిష్ఠకు అపూర్వ ఆదర్శం, కరుణారసోదయం—అందులో దమయంతి అచంచల స్థైర్యం, నలుని చరిత్రం వర్ణించబడుతుంది.

Verse 162

तथाक्षह्गदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षित: । लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्‌ पाण्डुसुतान्‌ प्रति

అదే మహర్షి నుండి పాండవులకు అక్షహృదయం లభించింది. అక్కడికే స్వర్గం నుండి మహర్షి లోమశుడు పాండుసుతుల వద్దకు వచ్చాడు.

Verse 163

वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै

వనవాసంలో ఉన్న మహాత్మ పాండవులకు మహర్షి లోమశుడు అర్జునుడు స్వర్గంలో చేస్తున్న కార్యాచరణను వివరించాడు—అతడు అక్కడ ఎలా అస్త్రవిద్యలో అభ్యాసం చేసి పురోగమిస్తున్నాడో తెలిపాడు।

Verse 164

संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया । तीर्थानां च फलप्राप्ति: पुण्यत्वं चापि कीर्तितम्‌

ఈ పర్వంలో అర్జునుని సందేశం అందుకున్న పాండవులు తీర్థయాత్రా విధిని ఆచరించారు. వారికి తీర్థయాత్ర ఫలము లభించింది; ఏ తీర్థం ఎంత పుణ్యప్రదమో కూడా ఇక్కడ కీర్తించబడింది।

Verse 165

पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा । तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनाम्‌

తర్వాత మహర్షి నారదుడు పులస్త్య తీర్థయాత్రకు ప్రేరేపించాడు; మహాత్మ పాండవులు అక్కడికి తీర్థయాత్ర చేశారు।

Verse 166

कर्णस्य परिमोक्षो5त्र कुण्डलाभ्यां पुरन्दरात्‌ तथा यज्ञविभूतिश्न गयस्यात्र प्रकीर्तिता

ఇక్కడ పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కర్ణుని కుండలాల నుండి వంచించిన వృత్తాంతం, అలాగే రాజు గయుని యజ్ఞవైభవం కూడా కీర్తించబడింది।

Verse 167

आगस््त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम्‌ | लोपामुद्राभिगमनमपत्यार्थमृषेस्तथा,इसके बाद अगस्त्य-चरित्र है, जिसमें उनके वातापिभक्षण तथा संतानके लिये लोपामुद्राके साथ समागमका वर्णन है

తర్వాత అగస్త్యాఖ్యానం ఉంది—అందులో వాతాపి భక్షణం, అలాగే సంతానార్థంగా ఋషి లోపాముద్రను సమీపించిన వృత్తాంతం వర్ణించబడింది।

Verse 168

ऋष्यशृज्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिण: । जामदग्न्यस्य रामस्य चरित॑ं भूरितेजस:,इसके पश्चात्‌ कौमार ब्रह्मचारी ऋष्यशृंगका चरित्र है। फिर परम तेजस्वी जमदग्निनन्दन परशुरामका चरित्र है

తదుపరి బాల్యంనుండి బ్రహ్మచారిగా ఉన్న ఋష్యశృంగుని చరిత్ర; ఆపై అపార తేజస్సుగల జమదగ్నినందన రాముడు (పరశురాముడు) యొక్క చరిత్ర ఉంది.

Verse 169

कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते | प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्व॒ समागम:

ఈ వృత్తాంతంలో కార్తవీర్య అర్జునుని మరియు హైహయ వంశ రాజుల సంహారం వర్ణించబడింది; అలాగే ప్రభాస తీర్థంలో పాండుపుత్రులు వృష్ణులతో కలిసిన సంగమమూ ఇందులోనే ఉంది.

Verse 170

सीकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गव: । शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्‌ सोमपीतिनौ

తదుపరి సుకన్య ఉపాఖ్యానం ఉంది; అందులో భృగునందనుడు చ్యవన మహర్షి ప్రస్తావన వస్తుంది. శర్యాతి యజ్ఞంలో ఆయన నాసత్యులైన అశ్వినీదేవతలకు సోమపానాధికారాన్ని కల్పించాడు.

Verse 171

ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यावनं प्रतिपादित: । मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोड्त्रैव प्रकीर्तितम्‌,उन्हीं दोनोंने च्यवन मुनिको बूढ़ेसे जवान बना दिया। राजा मान्धाताकी कथा भी इसी पर्वमें कही गयी है

ఆ ఇద్దరి చేతనే అక్కడ ఆ ముని వృద్ధాప్యంనుండి యౌవనాన్ని పొందాడు; అలాగే ఈ భాగంలోనే రాజు మాంధాత యొక్క ప్రసిద్ధ ఉపాఖ్యానమూ చెప్పబడింది.

Verse 172

जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमक: । पुत्रार्थभयजद्‌ राजा लेभे पुत्रशतं च सः

ఇక్కడే జంతూపాఖ్యానం ఉంది; అందులో రాజు సోమకుడు పుత్రప్రాప్తి కోరికతో భయవశాత్తు ఒక పుత్రుని అర్పించి యజ్ఞం చేశాడు; ఫలితంగా అతడు వంద మంది పుత్రులను పొందాడు.

Verse 173

ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम्‌ | इन्द्राग्नी यत्र धर्मस्य जिज्ञासार्थ शिबिं नृूपम्‌

ఆపై శ్యేన–కపోత ఉపాఖ్యానం అనే అనుత్తమ కథ వస్తుంది; అందులో ఇంద్రుడు, అగ్నిదేవుడు రాజు శిబిని ధర్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకొని పరీక్షించుటకు—రక్షణధర్మంలో అతని అచంచల నిష్ఠను నిర్ధారించుటకు—సమీపిస్తారు।

Verse 174

अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना । अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेडभवत्‌

ఈ పరవంలోనే అష్టావక్రుని ఘట్టమూ ఉంది—జనకుని యజ్ఞంలో బ్రహ్మర్షి అష్టావక్రుడు బందితో శాస్త్రార్థం చేస్తాడు. వరుణపుత్రుడై, న్యాయవాదుల్లో అగ్రగణ్యుడైన బందిని మహాత్మ అష్టావక్రుడు వాదంలో ఓడించాడు; అతన్ని జయించి సముద్రంలో పడవేయబడిన తన తండ్రిని తిరిగి పొందాడు. ఆపై యవక్రీతుని ఉపాఖ్యానం, మహాత్మ రైభ్యుని కథ, తదనంతరం పాండవుల గంధమాదనయాత్ర మరియు నారాయణాశ్రమంలో నివాసవర్ణనం వస్తాయి।

Verse 175

नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना

ఇక్కడ న్యాయవాదుల్లో అగ్రగణ్యుడూ, వరుణపుత్రుడూ అయిన బందిని మహాత్ముడు వాదంలో పరాజయం చేశాడని చెప్పబడింది; ఇదే జనకుని యజ్ఞంలో అష్టావక్రుడు శాస్త్రార్థం చేసి బందిని ఓడించి, ధర్మార్థంగా తన తండ్రిని విమోచించిన ఘట్టం।

Verse 176

विजित्य सागर प्राप्तं पितरं लब्धवानृषि: । यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मन: । गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे

జయించి ఋషి సముద్రానికి చేరిన తన తండ్రిని తిరిగి పొందాడు. ఆపై యవక్రీతుని ఉపాఖ్యానం, మహాత్మ రైభ్యుని కథ, అలాగే గంధమాదనయాత్ర మరియు నారాయణాశ్రమంలో నివాసవర్ణనం వస్తాయి।

Verse 177

नियुक्तो भीमसेन श्व द्रौपद्या गन्धमादने । व्रजन्‌ पथि महाबाहुर्दृष्टटान्‌ पवनात्मजम्‌

ద్రౌపది సౌగంధిక కమలాలు తెమ్మని కోరగా, మరునాడు భీమసేనుడు గంధమాదన పర్వతానికి పంపబడాడు. మార్గంలో వెళ్తూ మహాబాహు భీముడు కదలీవనంలో పવનపుత్రుడు శ్రీహనుమంతుని దర్శించాడు।

Verse 178

कदलीखण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम्‌ । यत्र सौगन्धिकार्थेड्सौ नलिनीं तामधर्षयत्‌

అక్కడ అరటి వనమధ్యంలో మహాబలుడు హనుమంతుడు నిలిచియుండెను. అదే చోట సౌగంధిక కమలాల కోసము భీమసేనుడు బలవంతముగా కమలసరోవరమును కలవరపెట్టెను.

Verse 179

यत्रास्य युद्धमभवत्‌ सुमहद्‌ राक्षसै: सह । यक्षैश्षैव महावीर्यर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा,वहीं भीमसेनका राक्षसों एवं महाशक्तिशाली मणिमान्‌ आदि यक्षोंके साथ घमासान युद्ध हुआ

అక్కడనే అతనికి రాక్షసులతో మహాయుద్ధము జరిగింది; అలాగే మణిమాన్ నాయకత్వముగల మహాపరాక్రమశాలి యక్షులతో కూడ యుద్ధము కలిగెను.

Verse 180

जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात्‌ । वृषपर्वणश्न राजर्षेस्ततो 5भिगमनं स्मृतम्‌

వృకోదరుడు జటాసురుడనే రాక్షసుని వధించినది ప్రసిద్ధము. తదనంతరం పాండవులు రాజర్షి వృషపర్వుని ఆశ్రమమునకు వెళ్లినట్లు స్మరించబడుచున్నది.

Verse 181

आर्डिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च । प्रोत्साहनं च पाउचाल्या भीमस्यात्र महात्मन:

ఇక్కడ వారు ఆర్డిషేణుని ఆశ్రమమునకు వెళ్లి అక్కడ నివసించినదియు, పాంచాలీ మహాత్ముడైన భీముని ప్రోత్సహించినదియు వర్ణింపబడెను.

Verse 182

कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षेर्बलोत्कटै: । युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखै: सह

కైలాసారోహణము వర్ణింపబడెను; అక్కడ మణిమాన్ నాయకత్వముగల బలోత్కట యక్షులతో మహాఘోర యుద్ధము జరిగింది.

Verse 183

समागमश्न पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च । समागमश्नार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभि: सह,यहीं पाण्डवोंका कुबेरके साथ समागम हुआ। इसी स्थानपर अर्जुन आकर अपने भाइयोंसे मिले

పాండవులు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు)తో సమాగమించిన ఆ స్థలంలోనే అర్జునుడు కూడా వచ్చి, అక్కడే తన సోదరులతో మళ్లీ కలిశాడు।

Verse 184

अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थ सव्यसाचिना । निवातकवचैर्युद्ध हिरण्यपुरवासिभि:

తన జ్యేష్ఠ భ్రాత హితార్థం సవ్యసాచి అర్జునుడు దివ్యాస్త్రాలను పొందిన తరువాత, హిరణ్యపురంలో నివసించే నివాతకవచ దానవులతో అతనికి ఘోర యుద్ధం జరిగింది।

Verse 185

निवातकवचैघररिर्दानवै: सुरशत्रुभि: । पौलोमै: कालकेयैश्व यत्र युद्ध किरीटिन:

అక్కడే కిరీటధారి అర్జునుడు దేవశత్రువులైన భయంకర దానవులు—నివాతకవచులు, పౌలోములు, కాలకేయులు—తో యుద్ధం చేశాడు।

Verse 186

वधश्नैषां समाख्यातों राज्ञस्तेनेव धीमता । अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य संनिधौ

ఆ బుద్ధిమంతుడు ఆ శత్రువుల వధవృత్తాంతాన్ని రాజుకు స్వయంగా వివరించాడు; అనంతరం ధర్మరాజు సన్నిధిలో తన అస్త్రశస్త్రాల ప్రదర్శనను ప్రారంభించాడు।

Verse 187

पार्थस्य प्रतिषेधश्व॒ नारदेन सुर््िणा । अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात्‌,इसी समय देवर्षि नारदने आकर अर्जुनको अस्त्र-प्रदर्शनसे रोक दिया। अब पाण्डव गन्धमादन पर्वतसे नीचे उतरने लगे

అదే సమయంలో దేవర్షి నారదుడు పార్థుడు (అర్జునుడు)ను అస్త్రప్రదర్శన నుండి ఆపాడు; ఆపై పాండవులు గంధమాదన పర్వతం నుండి దిగడం ప్రారంభించారు।

Verse 188

भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा । भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्‌ सुगहने वने,फिर एक बीहड़ वनमें पर्वतके समान विशाल शरीरधारी बलवान्‌ अजगरने भीमसेनको पकड़ लिया

అక్కడ ఆ ఘనమైన దుర్గమ వనంలో పర్వతసమానమైన మహాకాయుడైన బలవంతుడైన నాగరాజు భీముణ్ణి పట్టుకున్నాడు।

Verse 189

अमोक्षयद्‌ यत्र चैन॑ प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिर: । काम्यकागमन चैव पुनस्तेषां महात्मनाम्‌

అక్కడే ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు అజగర వేషధారి నహుషుని ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చి భీముణ్ణి విడిపించాడు; ఆపై ఆ మహాత్మ పాండవులు మళ్లీ కామ్యక వనానికి వచ్చారు।

Verse 190

तत्रस्थांश्व पुनर्द्रष्ट पाण्डवान्‌ पुरुषर्षभान्‌ । वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम्‌

నరశ్రేష్ఠులైన పాండవులు కామ్యకవనంలో నివసిస్తున్నప్పుడు, వారిని దర్శించుటకు వసుదేవనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు వారి వద్దకు వచ్చాడని—ఈ సందర్భంలోనే వర్ణించబడింది।

Verse 191

मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वश: । पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा

పాండవులకు మహాముని మార్కండేయునితో సమాగమం కలిగింది. అక్కడ మహర్షి అనేక ఉపాఖ్యానాలను విస్తారంగా చెప్పాడు; వాటిలో పరమర్షి చెప్పిన వేనపుత్రుడు పృథువు యొక్క ప్రసిద్ధ కథ కూడా ఉంది।

Verse 192

संवादश्न सरस्वत्यास्ताक्ष्यरषें: सुमहात्मन: । मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम्‌,इसी प्रसंगमें प्रसिद्ध महात्मा महर्षि ताक्ष्य और सरस्वतीका संवाद है। तदनन्तर मत्स्योपाख्यान भी कहा गया है

ఈ సందర్భంలోనే సరస్వతీదేవి మరియు ప్రసిద్ధ మహాత్మ మహర్షి తాక్ష్యుని సంభాషణ వర్ణించబడింది; దాని అనంతరం ఇక్కడే మత్స్యోపాఖ్యానం కూడా చెప్పబడింది।

Verse 193

मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते । ऐन्द्रद्युम्नमुपाख्यानं धौन्धुमारं तथैव च,इसी मार्कण्डेय-समागममें पुराणोंकी अनेक कथाएँ, राजा इन्द्रद्युम्नका उपाख्यान तथा धुन्धुमारकी कथा भी है

మార్కండేయునితో సమాగమ వృత్తాంతంలో పురాణకథనమూ పఠించబడుతుంది; అలాగే రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుని ఉపాఖ్యానం, ధుంధుమారుని కథ కూడా అక్కడే చెప్పబడుతుంది.

Verse 194

पतिव्रतायाश्नाख्यानं तथैवाज्धिरसं स्मृतम्‌ । द्रौपद्या: कीर्तितश्चात्र संवाद: सत्यभामया,पतिव्रताका और आंगिरसका उपाख्यान भी इसी प्रसंगमें है। द्रौपदीका सत्यभामाके साथ संवाद भी इसीमें है

ఈ సందర్భంలో పతివ్రత ఉపాఖ్యానమూ, అంగిరసునికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ వృత్తాంతమూ స్మరించబడింది; అలాగే ఇక్కడే ద్రౌపది–సత్యభామల సంభాషణ కూడా వర్ణించబడింది.

Verse 195

पुनर्द्धतवनं चैव पाण्डवा: समुपागता: । घोषयात्रा च गन्धर्वर्यत्र बद्ध: सुयोधन:,तदनन्तर धर्मात्मा पाण्डव पुन: द्वैतवनमें आये। कौरवोंने घोषयात्रा की और गन्धर्वोने दुर्योधनको बन्दी बना लिया

ఆ తరువాత పాండవులు మళ్లీ ద్వైతవనానికి వచ్చారు. అక్కడే కౌరవులు ఘోషయాత్ర చేశారు; అక్కడే గంధర్వులు సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు)ను బంధిగా పట్టుకున్నారు.

Verse 196

ह्वियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितो5सौ किरीटिना | धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनम्‌

ఆ మందాత్ముడు (దుర్యోధనుడు) బంధిగా తీసుకుపోతుండగా, కిరీటుడు (అర్జునుడు) అతనిని విడిపించాడు. అలాగే ఇక్కడే ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు)కు స్వప్నంలో జింక దర్శనమనే శకునం కూడా కలిగింది.

Verse 197

काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते । व्रीहिद्रोणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्‌

ఆ తరువాత వారు కామ్యకమనే శ్రేష్ఠ అరణ్యానికి మళ్లీ వెళ్లినట్లు చెప్పబడుతుంది; అలాగే ఈ సందర్భంలో వ్రీహిద్రోణిక ఉపాఖ్యానం కూడా ఎంతో విస్తారంగా వివరించబడింది.

Verse 198

दुर्वाससो<प्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम्‌ | जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात्‌,इसीमें दुर्वासाजीका उपाख्यान और जयद्रथके द्वारा आश्रमसे द्रौपदीके हरणकी कथा भी कही गयी है

ఇక్కడే దుర్వాస ఋషి ఉపాఖ్యానమును కూడా కీర్తించారు; అలాగే ఆశ్రమ ప్రాంగణమునుండి జయద్రథుడు ద్రౌపదిని అపహరించిన కథను కూడా వివరించారు।

Verse 199

यत्रैनमन्वयाद्‌ भीमो वायुवेगसमो जवे । चक्रे चैनं पजचशिखं यत्र भीमो महाबल:

అక్కడే మహాబలుడు భీముడు వాయువేగసమమైన వేగంతో అతనిని వెంబడించాడు; అలాగే అక్కడే భీముడు జయద్రథుని తలపైని జుట్టంతా గీయించి, ఐదు చుట్లను మాత్రమే ఉంచి అతనిని ‘పంచశిఖ’గా చేశాడు।

Verse 200

रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम्‌ । यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि

ఇక్కడే రామాయణ ఉపాఖ్యానం కూడా విస్తారంగా ఉంది—అందులో రాముడు తన విక్రమంతో యుద్ధభూమిలో రావణుని సంహరించాడు।