Adhyaya 18
उच्चैःश्रवसः वर्णविपणः तथा नागशापः (Uccaiḥśravas Color-Wager and the Nāga Curse)
Upa-parva: Āstīka Parva (Serpent-Sacrifice Context: Kadru–Vinata Wager and Nāga Curse)
This chapter presents a tightly linked causal chain. Sauti narrates that the emergence/appearance of the illustrious horse Uccaiḥśravas becomes the occasion for Kadru to question Vinatā about its color. Vinatā asserts the horse is white, while Kadru claims it is black-maned, and they formalize a wager whose penalty is servitude (dāsī-bhāva). Kadru then attempts to secure victory by instructing her serpent sons to become hair-like black strands on the horse, thereby falsifying the visible evidence. When the serpents refuse to comply, Kadru pronounces a future curse: during King Janamejaya’s serpent-sacrifice (sarpasatra), fire will consume them. The narrative then expands to a cosmic-ethical register: Pitāmaha hears the curse and, together with the gods, assents to its function, citing the excessive proliferation and dangerous venom of serpents as a threat to creatures. As a balancing measure for the welfare of beings, Pitāmaha grants Kaśyapa a knowledge/discipline (viṣahaṇī vidyā) to counteract venom, introducing a protective technology alongside the destructive trajectory of the curse. The chapter thus juxtaposes deception versus truthful perception, the binding power of wagers, and the governance logic that frames mass harm and remedial knowledge within a single moral economy.
Chapter Arc: उग्रश्रवा शौनक को देवताओं-दानवों के महासंकल्प की ओर ले जाते हैं—समुद्र-मन्थन, जहाँ एक ही कर्म से रत्न भी निकलेंगे और वैर भी। → मन्दर पर्वत को मथानी बनाकर समुद्र-तट पर लाया जाता है; ब्रह्मा की प्रेरणा और नारायण का आदेश कर्म को गति देता है। अनन्त (शेष) उठकर पर्वत-स्थापन में सहायक बनते हैं; समुद्र (अपां पति) भी कहता है कि मन्दर-भ्रमण के मर्दन को वह सह लेगा। मन्थन आरम्भ होते ही प्रकृति उथल-पुथल होती है—पुष्प-वृष्टि, किन्नर-अप्सराओं और देवों की उपस्थिति, और आशा-लोभ का बढ़ता ज्वार। → समुद्र से सोम (चन्द्र) जैसे दिव्य रत्न प्रकट होते हैं; पर अमृत-लक्ष्मी की चाह में दानवों का मन और अधिक अधीर होता जाता है। तभी नारायण मोहिनी-माया धारण कर अद्भुत स्त्री-रूप में प्रकट होते हैं और दानव-दैत्य उसी पर मोहित होकर अमृत उसे सौंप देते हैं। → मोहिनी के आकर्षण में दानवों की बुद्धि ढक जाती है; अमृत का अधिकार उनके हाथ से फिसलने लगता है और देव-पक्ष के लिए विजय का द्वार खुलता है। → मोहिनी अब अमृत का वितरण कैसे करेगी—और दानवों को कब, कैसे बोध होगा कि वे छल में पड़ चुके हैं?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ कराता बछ। अं अष्टादशो<् ध्याय: देवताओं और 30020 22026 लिये समुद्रका मन्थन
సౌతి పలికెను—ఆ తరువాత వారు మేఘశిఖరాలవలె ఉన్న పర్వతశిఖరాలతో అలంకృతమైన, లతాజాలంతో నిండిన మందరమనే పర్వతశ్రేష్ఠుని సమీపించారు.
Verse 2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्टिसमाकुलम् । किन्नरैरप्सरोभिश्न देवैरपि च सेवितम्
అది నానావిధ పక్షుల కూయింపులతో మార్మోగుతూ, నానావిధ భయంకర దంతాలున్న జీవులతో నిండిపోయి, కిన్నరులు, అప్సరసలు మరియు దేవతలచేత కూడా సేవింపబడుతూ ఉండెను.
Verse 3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छितम् । अधो भूमे: सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिक्ठितम्
అది పదకొండు వేల యోజనాల ఎత్తుకు ఎదిగిఉంది; భూమి క్రింద కూడా అంతే వేల యోజనాల లోతు వరకు దృఢంగా స్థాపితమై ఉంది।
Verse 4
तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्
అప్పుడు సమస్త దేవగణాలు దానిని పెకలించలేక, అక్కడ ఆసీనుడైన విష్ణువుని మరియు బ్రహ్మదేవుని సమీపించి ఈ విధంగా పలికారు।
Verse 5
भवन्तावत्र कुर्वीतां बुद्धि नैःश्रेयसीं पराम् मन्दरोद्धरणे यत्न: क्रियतां च हिताय न:,“आप दोनों इस विषयमें कल्याणमयी उत्तम बुद्धि प्रदान करें और हमारे हितके लिये मन्दराचल पर्वतको उखाड़नेका यत्न करें”
మీరు ఇద్దరూ ఇక్కడ మాకు పరమ శ్రేయస్సును ప్రసాదించే ఉత్తమ బుద్ధిని అనుగ్రహించండి; మా హితార్థం మందరాచలాన్ని పెకలించుటకు ప్రయత్నించండి।
Verse 6
सौतिरुवाच तथेति चाब्रवीदू विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव । अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचन:
సౌతి పలికెను—ఓ భార్గవా! బ్రహ్మతో కూడి విష్ణువు “తథాస్తు” అని పలికెను. అనంతరం కమలనయనుడూ, అప్రమేయ స్వరూపుడైన శ్రీ విష్ణువు ఫణీంద్రుడైన నాగరాజు అనంతుని ఆ కార్యానికి ప్రేరేపించెను।
Verse 7
ततो<5नन्तः समुत्थाय ब्रह्म॒णा परिचोदित: । नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन् कर्मणि वीर्यवान्
అప్పుడు బ్రహ్మ ప్రేరణతోను, నారాయణ ఆజ్ఞతోను, అపార పరాక్రమశాలియైన అనంతుడు లేచి ఆ కార్యంలో నిమగ్నుడయ్యెను।
Verse 8
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबल: । उज्जहार बलाद् ब्रह्मनू सवनं सवनौकसम्,ब्रह्म! फिर तो महाबली अनन्तने जोर लगाकर गिरिराज मन्दराचलको वन और वनवासी जन्तुओंसहित उखाड़ लिया
అప్పుడు మహాబలశాలి అనంతుడు తన అపార బలంతో గిరిరాజు మందరాచలాన్ని దాని అరణ్యాలతో కూడి, ఆ అరణ్యాలలో నివసించే సమస్త జీవులతో సహా పెకలించి తీసుకొచ్చాడు।
Verse 9
ततस्तेन सुरा: सार्ध समुद्रमुपतस्थिरे । तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्पयामहे जलम्
ఆ తరువాత దేవతలు అతనితో కలిసి సముద్రాన్ని సమీపించి, సముద్రునితో—“అమృతార్థం నీ జలాన్ని మేము మథనం చేస్తాము” అని అన్నారు।
Verse 10
अपां पतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत् ततः । सोढास्मि विपुल॑ मर्द मन्दरभ्रमणादिति
అప్పుడు జలాధిపతి సముద్రుడు ఇలా అన్నాడు—“ఆ అమృతంలో నాకు కూడా భాగం ఉంటే, మందరాచలాన్ని తిప్పడం వల్ల కలిగే అపార ఒత్తిడిని, బాధను నేను భరిస్తాను.”
Verse 11
ऊचुश्न कूर्मराजानमकूपारे सुरासुरा: । अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान् भवितुमहति,तब देवताओं और असुरोंने (समुद्रकी बात स्वीकार करके) समुद्रतलमें स्थित कच्छपराजसे कहा--“भगवन्! आप इस मन्दराचलके आधार बनिये'
అప్పుడు దేవతలూ అసురులూ అపార జలాలలో ఉన్న కూర్మరాజుని ఉద్దేశించి—“ప్రభూ! ఈ పర్వతానికి ఆధారమవటానికి మీరు అర్హులు; మీరు దీనికి అధిష్ఠానమవండి” అని అన్నారు।
Verse 12
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् | तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्नेणेन्द्रो न्यपीडयत्
కూర్ముడు “తథాస్తు” అని చెప్పి తన పিঠను దానికి ఆధారంగా సమర్పించాడు. ఆ శైలం అతని పিঠపై నిలిచిన వెంటనే దేవరాజు ఇంద్రుడు వజ్రంతో దాన్ని నొక్కి స్థిరపరిచాడు।
Verse 13
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्र च वासुकिम् । देवा मथितुमारब्धा: समुद्र निधिमम्भसाम्
మందర పర్వతాన్ని మథనదండంగా, వాసుకి నాగాన్ని తాడుగా చేసుకొని దేవతలు జలనిధి సముద్రాన్ని మథించుటకు ఆరంభించారు।
Verse 14
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मंस्तथैवासुरदानवा: । एकमन्तमुप श्लिष्टा नागराज्ञों महासुरा:
ఓ బ్రాహ్మణా! అమృతార్థంగా పూర్వకాలంలో అసురులు, దానవులు కూడా అలాగే రహస్యంగా నాగరాజుని సమీపించారు—ఆ మహాబల దైత్యులు।
Verse 15
विबुधा: सहिता: सर्वे यत: पुच्छे ततः स्थिता: । ब्रह्मन! इस प्रकार पूर्वकालमें देवताओं
సమస్త దేవతలు కూడి వాసుకి తోక వైపున నిలిచారు. మరియు ఎక్కడ భగవాన్ నారాయణుడు ఉన్నాడో అక్కడే భగవాన్ అనంతదేవుడూ నిలిచి, నాగశిరస్సును మళ్లీ మళ్లీ పైకి ఎత్తి తిరిగి క్రిందికి నొక్కేవాడు।
Verse 16
वासुकेरथ नागस्य सहसा55क्षिप्यत: सुरै: । सधूमा: सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
దేవతలు అకస్మాత్తుగా మళ్లీ మళ్లీ లాగగా, వాసుకి నాగుని ముఖం నుండి ధూమంతో కూడిన, జ్వాలలతో మిళితమైన వేడి గాలులు పదే పదే బయలుదేరాయి।
Verse 17
ते धूमसड्घा: सम्भूता मेघसड्घा: सविद्युतः । अभ्यवर्षन् सुरगणान् श्रमसंतापकर्शितान्,वे धूमसमुदाय बिजलियोंसहित मेघोंकी घटा बनकर परिश्रम एवं संतापसे कष्ट पानेवाले देवताओंपर जलकी धारा बरसाते रहते थे
ఆ ధూమసమూహాలు కూడి విద్యుత్తుతో కూడిన మేఘసమూహాలుగా మారి, శ్రమతోను తాపంతోను క్షీణించిన దేవగణాలపై వర్షాన్ని కురిపించాయి।
Verse 18
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात् प्रच्युता: पुष्पवृष्टय: । सुरासुरगणान् सर्वान् समन््तात् समवाकिरन्
అప్పుడు పర్వతశిఖరాగ్రం నుండి పుష్పవృష్టి జారిపడి, చుట్టూరా దేవాసురగణములన్నిటినీ కప్పివేసింది. అదే సందర్భంలో నారాయణుని మూర్తిమయమైన మాయ, చేతిలో కమండలువు ధరించి, అమృతాన్ని పంచసాగింది. దైత్యదానవులు వరుసలుగా కూర్చున్నా, ఆ దేవి అమృతాన్ని దేవతలకే త్రాగించింది; అసురులకు ఇవ్వలేదు. తమ వాటా దక్కక వారు మహా కోలాహలం చేసారు.
Verse 19
बभूवात्र महानादो महामेघरवोपम: । उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरै:,देवताओं और असुरोंद्वारा मन्दराचलसे समुद्रका मन््थन होते समय वहाँ महान् मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान जोर-जोरसे शब्द होने लगा
దేవాసురులు మందరాచలంతో సముద్రాన్ని మథిస్తున్న వేళ, అక్కడ మహామేఘగర్జనతో సమానమైన ఘోర నాదం ఉద్భవించింది.
Verse 20
तत्र नाना जलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा । विलयं समुपाजग्मु: शतशो लवणाम्भसि,उस समय उस महान पर्वतके द्वारा सैकड़ों जलचर जन्तु पिस गये और खारे पानीके उस महासागरमें विलीन हो गये
అప్పుడు ఆ మహాపర్వతం ఒత్తిడికి నానావిధమైన వందలాది జలచరాలు నలిగిపోయి, ఉప్పునీటి మహాసముద్రంలో లయమయ్యాయి.
Verse 21
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधर: । पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्,मन्दराचलने वरुणालय (समुद्र) तथा पातालतलमें निवास करनेवाले नाना प्रकारके प्राणियोंका संहार कर डाला
మందరాచలం వరుణలోకానికి చెందిన నానావిధ జీవులను, అలాగే పాతాళతలంలో నివసించే ప్రాణులను కూడా లయానికి చేర్చింది.
Verse 22
तस्मिंश्व भ्राम्यमाणेडद्रौ संघृष्यन्त: परस्परम् । न्यपतन् पतगोपेता: पर्वताग्रान्महाद्रुमा:
ఆ పర్వతాన్ని తిప్పుతూ ఉండగా, దాని శిఖరంపై ఉన్న మహావృక్షాలు పరస్పరం రుద్దుకొని ఢీకొని, వాటిపై నివసించిన పక్షులతో సహా కింద పడిపోయాయి.
Verse 23
तेषां संघर्षजश्वाग्निरचिंर्भि: प्रज्वलन् मुहुः । विद्युद्धिरिव नीला भ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्
వారి పరస్పర ఘర్షణ వల్ల అగ్ని మళ్లీ మళ్లీ ఉద్భవించి జ్వాలలతో భగ్గుమంది; మరియు మెరుపు నీలమేఘాన్ని కప్పినట్లే, ఆ అగ్ని మందరాచల పర్వతాన్ని ఆవరించింది।
Verse 24
ददाह कुज्जरांस्तत्र सिंहांश्नैव विनिर्गतान् । विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
ఆ దావానలం అక్కడ పర్వత గజరాజులను, గుహల నుంచి బయటికి వచ్చిన సింహాలను, ఇంకా అనేక విధాలైన జీవులను దహించి వేసింది; ఆ పర్వతంలో నివసించిన సమస్త ప్రాణులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు।
Verse 25
तमग्निममरश्रेष्ठ: प्रदहन्तमितस्तत: । वारिणा मेघजेनेन्द्र:ः शमयामास सर्वश:,तब देवराज इन्द्रने इधर-उधर सबको जलाती हुई उस आगको मेघोंके द्वारा जल बरसाकर सब ओरसे बुझा दिया
అప్పుడు అమరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన దేవరాజు ఇంద్రుడు, అన్ని దిక్కులా దహిస్తున్న ఆ అగ్నిని చూసి, మేఘజలాన్ని వర్షింపజేసి దానిని సమస్తంగా ఆర్పివేశాడు।
Verse 26
ततो नानाविधास्तत्र सुख्ुवु:ः सागराम्भसि । महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्लौषधीरसा:,तदनन्तर समुद्रके जलमें बड़े-बड़े वृक्षोंके भाँति-भाँतिके गोंद तथा ओषधियोंके प्रचुर रस चू-चूकर गिरने लगे
అనంతరం సముద్ర జలంలో మహావృక్షాల నానావిధ గంధరసాలు, అలాగే ఔషధుల సమృద్ధమైన రసాలు చుక్కలుగా కారుతూ పడసాగాయి।
Verse 27
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । अमरत्वं सुरा जग्मु: काउ्चनस्य च नि:स्रवात्
ఆ వృక్షాలు, ఔషధుల అమృతసమాన వీర్యమున్న రసాల వల్ల, అలాగే పాలవంటి జలంతోను, స్వర్ణమయ మందరాచలము నుండి స్రవించిన దివ్య సారంతోను దేవతలు అమరత్వాన్ని పొందసాగారు।
Verse 28
ततस्तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पय: । रसोत्तमैविमिश्र॑ च तत: क्षीरादभूद्ू घृतम्,उन उत्तम रसोंके सम्मिश्रणसे समुद्रका सारा जल दूध बन गया और दूधसे घी बनने लगा
అప్పుడు ఆ సముద్రంలో పుట్టిన నీరు పాలుగా మారింది; ఉత్తమ రసాలతో కలిసిన ఆ పాల నుంచే నెయ్యి ఉద్భవించింది.
Verse 29
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमन्रुवन् । भ्रान्ता: सम सुभृशं ब्रह्मन् नोद्भवत्यमृतं च तत्
అప్పుడు దేవతలు అక్కడ ఆసీనుడై వరదాతగా ఉన్న బ్రహ్మదేవునితో అన్నారు—“హే బ్రహ్మన్! మేము అత్యంత అలసిపోయాము; అయినా ఆ అమృతం ఇంకా ఉద్భవించలేదు. సముద్రమథనం ప్రారంభమై చాలా కాలమైంది.”
Verse 30
विना नारायणं देवं सर्वेडन्ये देवदानवा: । चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
నారాయణ దేవుని తప్ప మిగతా దేవదానవులందరూ అత్యంత అలసిపోయారు; సముద్రమథనం కూడా చాలా కాలంగా సాగుతున్నా అమృతం ఇంకా ప్రగటించలేదు.
Verse 31
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । विधत्स्वैषां बल॑ं विष्णो भवानत्र परायणम्
అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు నారాయణ దేవునితో ఇలా అన్నాడు—“హే విష్ణో! వీరందరికీ బలాన్ని ప్రసాదించుము; ఈ విషయంలో నీవే వారి పరమాశ్రయం.”
Verse 32
विष्णुरुवाच बलं॑ ददामि सर्वेषां कर्मतद् ये समास्थिता: । क्षोभ्यतां कलश: सर्वैर्मन्दर: परिवर्त्यताम्
విష్ణువు అన్నాడు—“ఈ కార్యంలో స్థిరంగా నిమగ్నమైన వారందరికీ నేను బలాన్ని ఇస్తున్నాను. అందరూ కలిసి సముద్రాన్ని క్షోభింపజేయండి; మందర పర్వతాన్ని సంపూర్ణ శక్తితో తిప్పండి.”
Verse 33
सौतिर्वाच नारायणवच: श्रुत्वा बलिनस्ते महोदथे: । तत् पय:ः सहिता भूयश्नचक्रिरे भूशभाकुलम्
సౌతి పలికెను—శౌనకమహర్షీ! నారాయణుని వాక్యము వినగానే ఆ మహాబలుల బలం, ధైర్యము మరింత పెరిగెను. తదుపరి వారు అందరూ కలసి మళ్లీ మహాసముద్రమును ఉగ్రవేగముతో మథించసాగి, సమస్త జలరాశిని తీవ్రంగా క్షోభింపజేసిరి।
Verse 34
तत:ः शतसहसांशुर्म थ्यमानात्तु सागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्न: सोम: शीतांशुरुज्ज्वल:
అప్పుడు మహాసముద్రము మథింపబడుచుండగా, అనేక కిరణముల సూర్యునివలె తేజోవంతుడై, శీతల కాంతితో ప్రకాశించు, ప్రసన్నస్వభావుడైన సోముడు—చంద్రుడు—అందులోనుండి ఉద్భవించెను।
Verse 35
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी । सुरादेवी समुत्पन्ना तुरग: पाण्डुरस्तथा,तदनन्तर उस घृतस्वरूप जलसे श्वेतवस्त्रधारिणी लक्ष्मीदेवीका आविर्भाव हुआ। इसके बाद सुरादेवी और श्वेत अश्व प्रकट हुए
ఆ తరువాత ఘృతస్వరూపమైన ఆ రసమునుండి శ్వేతవస్త్రధారిణి శ్రీ—లక్ష్మీదేవి—ప్రకటించెను. తదనంతరం సురాదేవి ఉద్భవించెను; అలాగే ఒక శ్వేతాశ్వమును కూడా దర్శించిరి।
Verse 36
कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृत्सम्भव: । मरीचिविकच: श्रीमान् नारायण उरोगत:,फिर अनन्त किरणोंसे समुज्ज्वल दिव्य कौस्तुभभणिका उस जललसे प्रादुर्भाव हुआ, जो भगवान् नारायणके वक्ष:स्थलपर सुशोभित हुई
తదుపరి ఘృతసంభవమైన ఆ సారమునుండి దివ్య కౌస్తుభమణి ఉద్భవించెను—కిరణవిస్తారముతో సముజ్జ్వలమై, శ్రీమంతమై. అది నారాయణుని వక్షస్థలమున నిలిచి మహాశోభను పొందెను।
Verse 37
(पारिजातकश्न तत्रैव सुरभिश्न महामुने । जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन् सर्वकामफलप्रदौ ।।
బ్రహ్మన్! మహామునీ! అక్కడనే సమస్త కోరికల ఫలములను ప్రసాదించు పారిజాత వృక్షము మరియు సురభి గోవు జన్మించెను. అనంతరం లక్ష్మీ, సురా, సోముడు (చంద్రుడు) మరియు మనోవేగముతో దూసుకుపోవు ఉచ్చైఃశ్రవా అశ్వము—ఇవన్నీ ఆదిత్యపథమును ఆశ్రయించి దేవలోకమునకు వెళ్లిరి।
Verse 38
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत । श्वेत कमण्डलुं बिशभ्रदमृतं यत्र तिषतति,इसके बाद दिव्य शरीरधारी धन्वन्तरि देव प्रकट हुए। वे अपने हाथमें श्वेत कलश लिये हुए थे, जिसमें अमृत भरा था
ఆ తరువాత దివ్యదేహధారి దేవుడు ధన్వంతరి ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన చేతిలో శ్వేత కమండలువు ఉండెను; అందులో అమృతము నిండియుండెను.
Verse 39
एतदत्यद्भुतं दृष्टवा दानवानां समुत्थित: । अमृतार्थे महान् नादो ममेदमिति जल्पताम्,यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर दानवोंमें अमृतके लिये कोलाहल मच गया। वे सब कहने लगे “यह मेरा है, यह मेरा है”
ఆ అత్యద్భుత దృశ్యాన్ని చూచి దానవులలో అమృతార్థమై మహా కోలాహలం లేచెను. అందరూ—“ఇది నాది, ఇది నాది” అని అరచిరి.
Verse 40
श्वेतर्दन्तै क्षतुर्भिस्तु महाकायस्तत: परम् | ऐरावतो महानागो5भवद् वज्रभूता धृतः
అనంతరం నాలుగు శ్వేత దంతాలతో శోభించిన మహాకాయ గజరాజు ఐరావతుడు ప్రత్యక్షమయ్యెను. వజ్రధారి ఇంద్రుడు అతనిని తన అధీనంలోకి తీసుకొనెను.
Verse 41
अतिनिर्मथनादेव कालकूटस्तत: पर: । जगदावृत्य सहसा सधूमो5ग्निरिव ज्वलन्,तदनन्तर अत्यन्त वेगसे मथनेपर कालकूट महाविष उत्पन्न हुआ, वह धूमयुक्त अग्निकी भाँति एकाएक सम्पूर्ण जगत्को घेरकर जलाने लगा
అత్యంత ఉగ్ర మథనమునుండి అనంతరం కాలకూటమనే మహావిషము పుట్టెను. అది ధూమయుక్త అగ్నివలె సహసా జగత్తంతటిని ఆవరించి మండెను.
Verse 42
त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धमाप्राय तद् विषम् । प्राग्रसललोकरक्षार्थ ब्रह्मणो वचनाच्छिव:
ఆ విషపు వాసనను పీల్చగానే త్రిలోక జీవులు మోహితులై కూలిపోయిరి. అప్పుడు బ్రహ్ముని ప్రార్థనచేత, లోకరక్షార్థమై భగవాన్ శివుడు ఆ ఘోర విషమును పానము చేసెను.
Verse 43
दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्तिमिहेश्वरः । तदाप्रभूति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुति:
భగవానుడు ఈశ్వరుడు మంత్రరూపమైన ఆ ఘోర విషాన్ని తన కంఠంలో ధరించాడు. అప్పటినుంచి దేవుడు “నీలకంఠుడు” అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడని శ్రుతి.
Verse 44
एतत् तदद्धुतं दृष्टवा निराशा दानवा: स्थिता: । अमृतार्थे च लक्ष्म्यर्थे महान्तं वैरमाश्रिता:
ఆ అద్భుతాన్ని చూచి దానవులు నిరాశచెంది నిలిచారు. అమృతమూ లక్ష్మీ కోరికతో దేవతలపై మహా వైరం ఆశ్రయించారు.
Verse 45
ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रित: । स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रित:,उसी समय भगवान् विष्णुने मोहिनी मायाका आश्रय ले मनोहारिणी स्त्रीका अद्भुत रूप बनाकर, दानवोंके पास पदार्पण किया
అప్పుడు నారాయణుడు ‘మోహిని’ అనే మాయను ఆశ్రయించాడు. అద్భుతమైన స్త్రీరూపం ధరించి దానవుల వద్దకు చేరాడు.
Verse 46
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतस: । स्त्रिये दानवदैतेया: सर्वे तदूग़तमानसा:
అప్పుడు మోహంతో బుద్ధి మసకబారిన దైత్యదానవులు, ఆ స్త్రీపై మనస్సు లగ్నమై, ఆ అమృతాన్ని ఆమెకే అప్పగించారు.
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether an outcome may be secured through engineered appearance rather than truth: Kadru’s attempt to compel her sons to falsify evidence contrasts with Vinatā’s straightforward claim, revealing the ethical cost of winning by deception.
Speech-acts (promises, wagers, curses) are portrayed as morally and causally operative; private intent can scale into collective consequence, and governance—human or cosmic—must pair restraint of harm with protective knowledge for the welfare of beings.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing: the curse is positioned as instrumentally affirmed for population welfare, while viṣahaṇī vidyā functions as an embedded rationale for remedial learning within the epic’s causal history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.