Shloka 19
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
(वसिष्ठ उवाच अजाय लोकत्रयपावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । सूर्याय सर्गप्रलयालयाय नमो महाकारुणिकोत्तमाय ।। विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे | स्वयम्भुवे दीप्तसहस्नचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नम: ।। नम: सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे । त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिज्चिनारायणशड्करात्मने ।।) फिर वसिष्ठजी बोले--जो अजन्मा, तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाले, समस्त प्राणियोंके अन्तर्यामी, किरणोंके अधिपति, धर्मस्वरूप, सृष्टि और प्रलयके अधिष्ठान तथा परम दयालु देवताओंमें सर्वश्रेष्ठ हैं, उन भगवान् सूर्यको नमस्कार है। जो ज्ञानियोंके अन्तरात्मा, जगत्को प्रकाशित करनेवाले, संसारके हितैषी, स्वयम्भू तथा सहस्रों उद्दीप्त नेत्रोंसे सुशोभित हैं, उन अमिततेजस्वी सुरश्रेष्ठ भगवन् सूर्यको नमस्कार है। जो जगत्के एकमात्र नेत्र हैं, संसारकी सृष्टि, पालन और संहारके हेतु हैं, तीनों वेद जिनके स्वरूप हैं, जो त्रिगुणात्मक स्वरूप धारण करके ब्रह्मा, विष्णु और शिव नामसे प्रसिद्ध हैं, उन भगवान् सविताको नमस्कार है। तमुवाच महातेजा विवस्वान् मुनिसत्तमम् | महर्षे स्वागतं ते5स्तु कथयस्व यथेप्सितम्,तब महातेजस्वी भगवान् सूर्यने मुनिवर वसिष्ठसे कहा--“महर्षे! तुम्हारा स्वागत है! तुम्हारी जो अभिलाषा हो, उसे कहो
vasiṣṭha uvāca |
ajāya lokatrayapāvanāya bhūtātmane gopataye vṛṣāya |
sūryāya sargapralayālayāya namo mahākāruṇikottamāya ||
vivasvate jñānabhṛdantarātmane jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe |
swayambhuve dīptasahasracakṣuṣe surottamāyāmitatejase namaḥ ||
namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe jagatprasūtisthitināśahetave |
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe viriñcinārāyaṇaśaṅkarātmane ||
tam uvāca mahātejā vivasvān munisattamam |
maharṣe svāgataṃ te 'stu kathayasva yathepsitam ||
వశిష్ఠుడు పలికెను—“అజుడు, త్రిలోకాలను పవిత్రం చేసేవాడు, సమస్త భూతాల అంతర్యామి, కిరణాధిపతి, ధర్మస్వరూపుడు, సృష్టి-ప్రళయాల ఆధారం, దేవతలలో పరమ కరుణామయుడైన శ్రేష్ఠుడు—ఆ భగవాన్ సూర్యునికి నమస్కారం. జ్ఞానుల అంతరాత్మ, జగత్తుకు దీపం, లోకహితైషి, స్వయంభూ, సహస్ర దీప్త నేత్రాలతో శోభించే, సురశ్రేష్ఠుడు, అపార తేజస్సుగల వివస్వానునికి నమస్కారం. జగత్తుకు ఏకమాత్ర నేత్రం, జగత్తు జనన-స్థితి-నాశాలకు కారణం, త్రయీవేదస్వరూపుడు, త్రిగుణాత్మక రూపం ధరించి విరించి, నారాయణ, శంకర రూపాలుగా ప్రసిద్ధుడైన సవితృదేవునికి నమస్కారం.” అప్పుడు మహాతేజస్వి వివస్వాన్ మునిశ్రేష్ఠ వశిష్ఠునితో—“మహర్షీ, స్వాగతం. నీకు ఇష్టమైనది చెప్పు” అని పలికెను।
(वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The passage teaches reverence for the cosmic order embodied by the Sun: as purifier, witness, and sustainer of life, and as the underlying unity behind diverse divine functions (creation, preservation, dissolution). Ethically, it frames dharma as aligned with the world’s sustaining light—clarity, welfare of beings, and compassionate governance.
Vasiṣṭha approaches the Sun-god and offers a formal hymn of praise, identifying him with Vedic and triadic divine principles. Pleased, Vivasvān welcomes the sage and invites him to state his request, setting up the ensuing dialogue.