Adhyaya 158
Ādi Parva, Adhyāya 158 — Aṅgāraparṇa-saṃvāda and Gaṅgā-tīrtha Saṃghaṭṭa (Encounter at the Gaṅgā ford)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Gaṅgā Encounter Episode (Ādi Parva contextual unit)
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ departure with their mother along northern routes to the Somaśravāyaṇa tīrtha on the Gaṅgā. Arjuna advances with a firebrand (ulmuka) as both illumination and protection. At the river, a Gandharva king—identified as Aṅgāraparṇa—approaches, provoked by noise and asserting a normative restriction: liminal twilight and night are designated for Yakṣas, Gandharvas, and Rākṣasas, while humans are censured for approaching water at improper times. Arjuna responds with a principled rebuttal: Gaṅgā’s cosmic course and salvific functions (including as Alakanandā among the gods and as a difficult passage for the impure) render her non-excludable; obstructing access is framed as contrary to sanātana-dharma. Aṅgāraparṇa attacks with arrows; Arjuna deflects them using shield and torch, rejects fear-based tactics, and deploys the Āgneya astra received through the Bharadvāja–Agniveśya–Droṇa lineage, burning the Gandharva’s chariot. Arjuna captures the disoriented opponent by the hair and draws him toward his brothers. The Gandharva’s wife, Kumbhīnasī, petitions Yudhiṣṭhira for protection; Yudhiṣṭhira orders release, emphasizing the impropriety of killing a defeated, dishonored adversary. The Gandharva accepts defeat, explains his name-change (Citraratha becoming Dagdharatha), and offers recompense: the Cakṣuṣī vidyā (a seeing/vision knowledge) contingent on discipline, and Gandharva-born horses with exceptional qualities. Arjuna declines gifts that could imply coercion, but agrees to an exchange: horses in return for the Āgneya astra and a durable bond of friendship, requesting guidance on what removes fear from Gandharvas.
Chapter Arc: एक ब्राह्मण-गृह में मृत्यु की अनिवार्यता का कठोर बोध उतरता है—बकासुर को कर-रूप में मनुष्य-बलि देनी है, और घर का स्वामी शोक से जड़ हो उठा है। → ब्राह्मणी अपने पति को तर्क और धर्म-नीति से संभालती है: संसार में मृत्यु अवश्यंभावी है, पर ‘अवश्य होने वाली’ बात पर संताप से कर्तव्य नहीं छूटता। वह बताती है कि पत्नी-पुत्र-पुत्री सब अपने-अपने हित के लिए प्रिय हैं, इसलिए मोह में पड़कर आत्मत्याग का निश्चय करना गर्हित है; कुल, बच्चों और स्वयं को बचाने का उपाय सोचो। वह यह भी स्मरण कराती है कि धर्मविदों के मत में पुत्रवती स्त्री का पति से पहले परलोक-गमन (आत्महत्या/सती-भाव) परम धर्म नहीं, बल्कि निंद्य मार्ग हो सकता है। → ब्राह्मणी स्पष्ट निर्णय रखती है—पति को आत्मत्याग से रोकते हुए कहती है कि वह स्वयं ‘वहाँ’ (बकासुर के पास) जाने को तैयार है, और पति को कुल तथा दोनों बालकों की रक्षा हेतु जीवित रहना चाहिए। → वैशम्पायन के कथनानुसार, पत्नी के वचनों से स्पर्शित ब्राह्मण उसे आलिंगन करता है; आँसू रोक नहीं पाता—पर आत्मघात का आवेग ढीला पड़ता है और विवेक का द्वार खुलता है। → अब प्रश्न यह रह जाता है—क्या सचमुच ब्राह्मणी जाएगी, या कोई अन्य उपाय (अतिथि-रूप पाण्डव/भीम) इस संकट को पलट देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ४५३ श्लोक हैं) #ीद>-3८5>> हम ्ीसा्िस - यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैरिष्टर्भवन्त्युत । तावन्तो5स्य निखन्यन्ते हृदये शोकशड्भकव: ।।
బ్రాహ్మణి అంది—ప్రాణనాథా, సామాన్యుల్లా మీరు ఎప్పుడూ శోకించకూడదు. మీరు పండితులు; మీకు ఇది విలాపకాలం కాదు.
Verse 2
अवश्यं निधन सर्वर्गन्तव्यमिह मानवै: । अवश्यम्भाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते
ఈ లోకంలో మనుష్యులందరూ తప్పనిసరిగా మరణాన్ని చేరవలసిందే. కాబట్టి తప్పనిసరిగా జరిగే విషయానికి ఇక్కడ శోకానికి స్థానం లేదు.
Verse 3
भार्या पुत्रो5थ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते । व्यथां जहि सुबुद्धया त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च
భార్య, కుమారుడు, కుమార్తె—ఇవన్నీ సహజంగా తనకోసమే ప్రియమైనవే. కాబట్టి నీవు సుబుద్ధి-వివేకాన్ని ఆశ్రయించి శోకవ్యథలను విడిచిపెట్టు. నేను స్వయంగా అక్కడికి (రాక్షసుని సమీపానికి) వెళ్తాను. లోకంలో భార్యకు పరమ సనాతన ధర్మం ఇదే—ప్రాణాలను సైతం త్యజించి భర్త హితాన్ని సాధించడం.
Verse 4
एतद्धि परम॑ नार्या: कार्य लोके सनातनम् | प्राणानपि परित्यज्य यद् भर्तृहितमाचरेत्
ఇదే నిజంగా లోకంలో స్త్రీకి పరమమైన, సనాతనమైన కర్తవ్యం—ప్రాణాలను కూడా త్యజించి భర్త హితార్థం ఆచరించడం.
Verse 5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् | भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोके5स्मिंश्व॒ यशस्करम्
భర్త హితార్థం అక్కడ నేను చేయబోయే ఆ ప్రాణత్యాగరూప కర్మ నీకు నిశ్చయంగా సుఖదాయకమవుతుంది; నాకు పరలోకంలో అక్షయ సుఖాన్ని ప్రసాదించే సాధనమై, ఈ లోకంలో కీర్తిని కలిగించేది అవుతుంది.
Verse 6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्पहं तव । अर्थश्न तव धर्मश्न भूयानत्र प्रदृश्यते,यह सबसे बड़ा धर्म है, जो मैं आपसे बता रही हूँ। इसमें आपके लिये अधिक-से- अधिक स्वार्थ और धर्मका लाभ दिखायी देता है
ఇదే నేను నీకు చెప్పబోయే మహత్తర ధర్మం. ఈ మార్గంలో నీకు అర్థమూ ధర్మమూ—రెండూ మరింతగా లభిస్తాయని స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
Verse 7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्त: सो<र्थस्त्वया मयि | कन्या चैका कुमारश्न॒ कृताहमनृणा त्वया
భార్యను కోరేది ఏ ప్రయోజనార్థమో, ఆ ప్రయోజనాన్ని నీవు నాతో సాధించావు. నీ వల్ల నా గర్భం నుండి ఒక కుమార్తె, ఒక కుమారుడు జన్మించారు. ఈ విధంగా నీవు నన్ను కూడా ఋణముక్తురాలిని చేశావు.
Verse 8
समर्थ: पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा । न त्वहं सुतयो: शक्ता तथा रक्षणपोषणे
బ్రాహ్మణి పలికింది— ఈ ఇద్దరు పిల్లలను పోషించి రక్షించగల సామర్థ్యం మీకుంది; కానీ మీలాంటి విధంగా వారి పోషణ-రక్షణ ఏర్పాట్లు చేయగల శక్తి నాకు లేదు।
Verse 9
मम हि त्वद्विहीनाया: सर्वप्राणधने श्वर । कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम्
ప్రాణేశ్వరా, నా సర్వస్వాధిపతీ! మీరు లేకపోతే ఈ ఇద్దరు చిన్న కుమారుల గతి ఏమవుతుంది? నేను ఒంటరిగా వారిని ఎలా పోషించగలను?
Verse 10
कथं हि विधवानाथा बालपुत्रा विना त्वया | मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि,मेरा पुत्र अभी बालक है, आपके बिना मैं अनाथ विधवा सन्मार्गपर स्थित रहकर इन दोनों बच्चोंको कैसे जिलाऊँगी
మీరు లేకుండా, నాథరహిత విధవగా, చిన్న కుమారులతో— సద్గతిపథంలో నిలిచినా ఈ ఇద్దరినీ నేను ఎలా బ్రతికించగలను?
Verse 11
अहंकृतावलिप्तैश्व प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् । अयुक्तैस्तव सम्बन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
మీతో బంధుత్వం కలగడానికి పూర్తిగా అనర్హులైన అహంకారులు, గర్విష్ఠులు నా ఈ కుమార్తెను కోరుతూ వచ్చినప్పుడు, నేను ఆమెను వారినుంచి ఎలా కాపాడగలను?
Verse 12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगा: । प्रार्थयन्ति जना: सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम्
భూమిపై పడేసిన మాంసపు ముక్కను పక్షులు ఎలా దూకి పట్టుకుంటాయో, అలాగే భర్తలేని స్త్రీపై అందరూ ఆశపడతారు. దురాచారులు పదేపదే వేడుకుని ఒత్తిడి చేసి నన్ను మర్యాదల నుంచి తొలగించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, సజ్జనులు కోరుకునే ధర్మమార్గంలో నేను ఎలా స్థిరంగా నిలబడగలను?
Verse 13
साहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभि: । स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
ద్విజోత్తమా! దురాత్ములు పదేపదే వేడుకొని నన్ను మర్యాదా సీమల నుండి చలింపజేయ ప్రయత్నిస్తారు; అప్పుడు సజ్జనులు ఆశించే ధర్మమార్గంలో నేను స్థిరంగా నిలువలేను. నేలపై పడేసిన మాంసఖండాన్ని పట్టుకోవడానికి పక్షులు దూకినట్లు, ప్రజలు విధవను వశపరచుకోవాలని యత్నిస్తారు; అటువంటి కలుషిత ప్రార్థనల ఒత్తిడిలో నా సంకల్పం కదిలిపోవచ్చు.
Verse 14
कथं तव कुलस्यैकामिमां बालामनागसम् । पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे,आपके कुलकी इस एकमात्र निरपराध बालिकाको मैं बाप-दादोंके द्वारा पालित धर्ममार्गपर लगाये रखनेमें कैसे समर्थ होऊँगी
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—నీ వంశంలోని ఈ ఏకైక నిరపరాధ బాలికను, తండ్రులు-తాతలు పరంపరగా నడిపిన ధర్మమార్గంలో నిలిపేందుకు నేను ఎలా ధైర్యం చేయగలను? ఆ వంశానుగత కర్తవ్యపథంలో ఆమెను నియమించగలనని నేను ఎలా భావించగలను?
Verse 15
कथं शक्ष्यामि बाले5स्मिन् गुणानाधातुमीप्सितान् । अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
ఈ బాలుడిలో కావలసిన గుణాలను నేను ఎలా నాటగలను? మీరు ధర్మదర్శి; మీరు ఎలా అతనిని ఉత్తమ గుణాలతో తీర్చిదిద్దగలరో, మీరు లేనప్పుడు—అతడు అన్ని వైపులా ఆధారంలేని అనాథుడైనప్పుడు—నేను అతనిని ఎలా మలచగలను?
Verse 16
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् । अनरह्: प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदशरुतिं यथा
మీరు లేనప్పుడు మీ ఈ బాలిక కూడా అనాథ అవుతుంది; అప్పుడు అర్హతలేని పురుషులు నన్ను అవమానించి ఆమెను పొందాలని వేడుకుంటారు—అనధికార శూద్రుడు వేదశ్రవణాన్ని కోరినట్లుగా.
Verse 17
तां चैदहं न दित्सेयं त्वद्गुणैरुपबृंहिताम् । प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाड्क्षा इवाध्वरात्
మీ ఉత్తమ గుణాలతో బలపడిన ఈ కుమార్తెను నేను ఆ అర్హతలేని వారికి ఇవ్వననుకుంటే, వారు బలవంతంగా ఆమెను లాక్కెళ్లిపోతారు—యజ్ఞం నుండి హవిభాగాన్ని కాకులు దోచుకుపోయినట్లుగా.
Verse 18
सम्प्रेक्षमाणा पुत्र ते नानुरूपमिवात्मन: । अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
బ్రాహ్మణా! నీ కుమారుడు నీకు తగినవాడిగా కనిపించక, నీ కుమార్తె కూడా అర్హతలేని పురుషుని వశమై పడిపోయినదాన్ని చూసి, లోకంలో అహంకారులచే అవమానింపబడి—మునుపటిలా గౌరవస్థితిని పొందలేక—నేను ప్రాణత్యాగం చేస్తాను; ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 19
अवज्ञाता च लोकेषु तथा55त्मानमजानती । अवलिप्तैनरिब्रह्यन् मरिष्यामि न संशय:
బ్రాహ్మణా! లోకంలో అవమానింపబడి, నా విలువను నేనే గుర్తించలేని స్థితిలో నేను మరణిస్తాను—ఇందులో సందేహం లేదు—నీ కుమారుడు నీకు తగినవాడిగా లేకపోవడం, నీ కుమార్తె అర్హతలేని వాడి వశమై ఉండడం, అలాగే అహంకారులచే అవమానింపబడి మునుపటిలా గౌరవం నాకు లేకపోవడం నేను చూసినప్పుడు।
Verse 20
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथा55त्मजौ । विनश्येतां न संदेहो मत्स्याविव जलक्षये
ఈ ఇద్దరు పిల్లలు—నన్ను కోల్పోయి, అలాగే తమ తండ్రైన నిన్ను కూడా కోల్పోయి—నిస్సందేహంగా నశిస్తారు; నీరు ఎండిపోతే చేపలు నశించినట్లే।
Verse 21
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् । त्वया विहीनं तस्मात् त्वं मां परित्यक्तुमहसि
నాథా! నీ లేమిలో ఈ ముగ్గురం—నేను, ఈ ఇద్దరు పిల్లలు—అన్ని విధాలా నిస్సందేహంగా నశిస్తాం; ఇందులో సందేహం లేదు। కాబట్టి నన్నే మాత్రమే విడిచిపెట్టు।
Verse 22
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्व भर्तु: परां गतिम् । गन्तुं ब्रह्मन् सपुत्राणामिति धर्मविदो विदु:
బ్రాహ్మణా! కుమారులు కలిగిన స్త్రీలకు—భర్తకంటే ముందే పరలోకగమనం చేయడం—ఇదే పరమ భాగ్యమని ధర్మవేత్తలు చెబుతారు।
Verse 23
(मितं ददाति हि पिता मित॑ माता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।।
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “తండ్రి పరిమిత సుఖమే ఇస్తాడు; తల్లి పరిమిత సుఖమే ఇస్తుంది; కుమారుడూ పరిమిత సుఖమే ఇస్తాడు. కానీ అపరిమిత సుఖాన్ని ప్రసాదించే భర్తను ఏ స్త్రీ ఆనందంతో అభినందించదు? ఆర్యపుత్రా! నీకోసం నేను ఈ కుమారుని, ఈ కుమార్తెను కూడా విడిచిపెట్టాను; బంధువులందరినీ పరిత్యజించాను; ఇప్పుడు నా ప్రాణాన్నికూడా నీకోసం త్యజించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను।”
Verse 24
यज्ञैस्तपोभिरनियमैदनिश्व विविधैस्तथा । विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थिति:
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “స్త్రీ ఎల్లప్పుడూ తన భర్తకు ప్రియమైనదానిలో, హితమైనదానిలో స్థిరంగా నిలిచితే, అది మహాయజ్ఞాలు, తపస్సులు, కఠిన నియమాలు, నానావిధ దానాలకన్నా కూడా శ్రేష్ఠమైనది।”
Verse 25
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्म परमसम्मतम् । इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च,अतः मैं जो यह कार्य करना चाहती हूँ, यह श्रेष्ठ पुरुषोंसे सम्मत धर्म है और आपके तथा इस कुलके लिये सर्वथा अनुकूल एवं हितकारक है
“కాబట్టి నేను చేయదలచుకున్నది పరమసమ్మతమైన ధర్మమార్గం. అది నీకూ, నీ వంశానికీ ఇష్టమైనదీ హితమైనదీ.”
Verse 26
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृद: प्रिया: । आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “ప్రియమైన సంతానం, సంపద, ప్రియ సుహృదులు, ప్రియ భార్య—సజ్జనుల మాట ప్రకారం—ఆపద్ధర్మపు ఒత్తిడి నుంచి విముక్తి పొందేందుకు ఆధారాలుగా కావలసినవే.”
Verse 27
आपदर्थ धन रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैरपि । आत्मानं सतत रक्षेद् दारैरपि धनैरपि,आपफत्तिके लिये धनकी रक्षा करे, धनके द्वारा स्त्रीकी रक्षा करे और स्त्री तथा धन दोनोंके द्वारा सदा अपनी रक्षा करे
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— “ఆపద కోసం ధనాన్ని కాపాడాలి; ధనంతో భార్యా-గృహాన్ని కాపాడాలి. అయితే అన్నిటికన్నా ముందు భార్యతోనైనా, ధనంతోనైనా—ఎల్లప్పుడూ తనను తాను కాపాడుకోవాలి.”
Verse 28
दृष्टादृष्टफलार्थ हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् । सर्वमेतद् विधातव्यं बुधानामेष निश्चय:
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— దృష్టఫలమూ అదృష్టఫలమూ, అనగా లోకిక లాభమూ పారలోకిక పుణ్యమూ పొందుటకై భార్య, పుత్రుడు, ధనం, గృహం—ఇవన్నీ యథావిధిగా సమకూర్చి స్థాపించవలెను. ఇదే బుధుల స్థిరనిశ్చయం.
Verse 29
एकतो वा कुल कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धन: । न सम॑ सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चय:
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ఒక వైపు సమస్త కులముండగా, మరొక వైపు ఆ కులాన్ని పెంచి నిలబెట్టే ఆ ఒక్క వ్యక్తి ఉంటే, పోల్చినప్పటికీ ఆ సమస్త కులం ఆ ఒక్క జీవితం సమానమని చెప్పలేం. ఇదే బుధుల స్థిరనిశ్చయం.
Verse 30
स कुरुष्व मया कार्य तारयात्मानमात्मना । अनुजानीहि मामार्य सुतौ मे परिपालय
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— కనుక నేను కోరిన కార్యాన్ని నెరవేర్చండి; మీ స్వప్రయత్నంతో ఈ అపాయంనుండి మీరే మీను రక్షించుకోండి. ఆర్యా! నన్ను రాక్షసుని వద్దకు వెళ్లుటకు అనుమతించండి; నా ఇద్దరు పిల్లలను కాపాడి పోషించండి.
Verse 31
अवध्यां स्त्रियमित्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये धर्मज्ञान् राक्षसानाहुर्न हन्यात् स च मामपि
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు— ధర్మనిర్ణయ సందర్భంలో ధర్మజ్ఞులు ‘స్త్రీ అవధ్య’ అని చెప్పారు. రాక్షసులను కూడా ధర్మజ్ఞులని అంటారు; కాబట్టి ఆ రాక్షసుడు నన్ను స్త్రీగా భావించి చంపకపోవచ్చును.
Verse 32
निस्संशयं वध: पुंसां स्त्रीणां संशयितो वध: । अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमहसि
పురుషుల వధ అక్కడ నిస్సందేహం; స్త్రీల వధ మాత్రం సందేహాస్పదం. కనుక, ఓ ధర్మజ్ఞా, నన్నే అక్కడికి పంపవలసినది.
Verse 33
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्न चरितो महान् | त्वत् प्रसूति: प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितम्
నేను జీవనసుఖాలను అనుభవించాను, హృదయానికి ప్రియమైన వాటిని పొందాను; ధర్మమార్గంలో మహత్తరమైన ఆచరణను కూడా పూర్తి చేశాను, నీ ద్వారా ప్రియమైన సంతానాన్ని పొందాను. కాబట్టి ఇప్పుడు మరణం వచ్చినా నాకు దుఃఖం లేదు; నా జీవితం పరిపూర్ణమైంది.
Verse 34
जाततपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा । समीक्ष्यैतदहं सर्व व्यवसायं करोम्यतः
నాకు కుమారుడు జన్మించాడు, నేను వృద్ధురాలినయ్యాను, మరియు ఎల్లప్పుడూ నీకు ప్రియమైనదే చేయాలని కోరుకున్నాను. ఇవన్నీ ఆలోచించి ఇప్పుడు నేను తుదినిర్ణయం చేస్తున్నాను—అందుకే నేను మరణాన్ని ఎంచుకుంటున్నాను.
Verse 35
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् । ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
ఆర్యా! నన్ను విడిచిపెట్టినా నీవు మరొక భార్యను పొందగలవు. అప్పుడు నీ గృహస్థధర్మం మళ్లీ స్థిరపడుతుంది.
Verse 36
न चाप्यधर्म: कल्याण बहुपत्नीकृतां नृणाम् । स्त्रीणामधर्म: सुमहान् भर्तु: पूर्वस्य लड्घने
కల్యాణమూర్తీ! అనేక భార్యలను స్వీకరించిన పురుషునికి అది అధర్మం కాదు; కానీ స్త్రీకి పూర్వభర్తను అతిక్రమించడం మహాపాపంగా చెప్పబడుతుంది.
Verse 37
एतत् सर्व समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् । आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ
ఇవన్నీ ఆలోచించి, ఆత్మత్యాగం నిందనీయం అని గ్రహించి, నీవు వెంటనే నిన్ను రక్షించుకో—నీ వంశాన్నీ—మరియు ఈ ఇద్దరు పిల్లలనూ ప్రమాదం నుంచి కాపాడు.
Verse 38
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिड्ग्य भारत । मुमोच बाष्पं शनकै: सभार्यों भृूशदु:खित:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఓ భారతా! భార్య ఇలా పలికినప్పుడు, తీవ్ర దుఃఖంతో నిండిన భర్త ఆమెను గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకొని, భార్యతో కలిసి మెల్లగా కన్నీళ్లు విడిచెను.
Verse 156
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत बकवधपर्वमें ब्राह्मणकी चिन्ताविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములోని బకవధపర్వమందు బ్రాహ్మణుని చింతావిషయక నూట యాభై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 157
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि ब्राह्मणीवाक्ये सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వములో బకవధపర్వమందు ‘బ్రాహ్మణీవాక్య’మనే నూట యాభై ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తము.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a being may claim exclusive control over sacred space and liminal time, and—after victory—whether eliminating a defeated opponent is permissible or whether restraint and release better align with kṣātra-dharma.
Power is ethically valid when governed by principle: sacred resources are not to be monopolized by intimidation, and victory is completed through restraint, reconciliation, and converting hostility into constructive exchange.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is to model dharma-in-action—public reasoning, proportionate force, and mercy—while also indexing the transmission of vidyā and the social value of disciplined knowledge.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.