Shloka 16
Drupada’s Putrakāmeṣṭi: The Sacrificial Birth of Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā
(महतोऊत्र स्त्रियं कामाद बाधितां त्राहि मामपि । धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधव: ।। तं तु धर्ममिति प्राहुर्मुन॒यो धर्मवत्सला: । दिव्यज्ञानेन पश्यामि अतीतानागतानहम् ।। तस्माद् वक्ष्यामि व: श्रेय आसन्न॑ सर उत्तमम् | अद्यासाद्य सर: स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ ।। व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्टवा शोक॑ विहास्यथ ।। धार्तराष्ट्राद् विवासश्व दहनं वारणावते । त्राणं च विदुरात् तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।। आवासे शालिहोत्रस्य स च वासं विधास्यति । वर्षवातातपसह: अयं पुण्यो वनस्पति: ।। पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः । तपसा शालिहोत्रेण सरो वक्षश्न निर्मित: ।। कादम्बा: सारसा हंसा: कुरर्य: कुररै:ः सह | रुवन्ति मधुरं गीत॑ गान्धर्वस्वनमिश्रितम् ।। “मैं महती कामवेदनासे पीड़ित एक नारी हूँ, अतः आप मेरी भी रक्षा कीजिये। साधु पुरुष धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी सिद्धिके सभी पुरुषार्थोके लिये शरणागतोंपर दया करते हैं। धर्मानुरागी महर्षि दयाको ही श्रेष्ठ धर्म मानते हैं। मैं दिव्य ज्ञानससे भूत और भविष्यकी घटनाओंको देखती हूँ। अतः आपलोगोंके कल्याणकी बात बता रही हूँ। यहाँसे थोड़ी ही दूरपर एक उत्तम सरोवर है। आपलोग आज वहाँ जाकर उस सरोवरमें स्नान करके वृक्षके नीचे विश्राम करें। कुछ दिन बाद कमलनयन व्यासजीका दर्शन पाकर आपलोग शोकमुक्त हो जायँगे। दुर्योधनके द्वारा आपलोगोंका हस्तिनापुरसे निकाला जाना, वारणावत नगरमें जलाया जाना और विदुरजीके प्रयत्नसे आप सब लोगोंकी रक्षा होनी आदि बातें उन्हें ज्ञानदृष्टिसे ज्ञात हो गयी हैं। वे महात्मा व्यास शालिहोत्र मुनिके आश्रममें निवास करेंगे। उनके आश्रमका वह पवित्र वृक्ष सर्दी, गर्मी और वर्षाको अच्छी तरह सहनेवाला है। वहाँ केवल जल पी लेनेसे भूख-प्यास दूर हो जाती है। शालिहोत्र मुनिने अपनी तपस्यद्वारा पूर्वोक्त सरोवर और वृक्षका निर्माण किया है। वहाँ कादम्ब, सारस, हंस, कुररी और कुरर आदि पक्षी संगीतकी ध्वनिसे मिश्रित मधुर गीत गाते रहते हैं'। वैशम्पायन उवाच तस्यास्तदू वचन श्रुत्वा कुन्ती वचनमत्रवीत् । युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! हिडिम्बाका यह वचन सुनकर कुन्तीदेवीने सम्पूर्ण शास्त्रोंमें पारंगत परम बुद्धिमान् युधिष्ठिससे इस प्रकार कहा। कुन्त्युवाच त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठ मयोक्ते शूणु भारत । राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्म वदति साधु वै ।। भावेन दुष्टा भीम॑ सा कि करिष्यति राक्षसी । भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थ यदीच्छसि ।।) कुन्ती बोली--धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भारत! मैं जो कहती हूँ, उसे तुम सुनो; यह राक्षसी अपनी वाणीद्वारा तो उत्तम धर्मका ही प्रतिपादन करती है। यदि इसकी हार्दिक भावना भीमसेनके प्रति दूषित हो, तो भी यह उनका क्या बिगाड़ लेगी? अतः यदि तुम्हारी सम्मति हो तो यह संतानके लिये कुछ कालतक मेरे वीर पुत्र पाण्डुनन्दन भीमसेनकी सेवामें रहे। युधिछिर उवाच एवमेतद् यथा<>त्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशय: । स्थातव्यं तु त्वया सत्ये यथा ब्रूयां सुमध्यमे,युधिष्ठिर बोले--हिडिम्बे! तुम जैसा कह रही हो, वह सब ठीक है; इसमें संशय नहीं है। परंतु सुमध्यमे! मैं जैसे कहूँ, उसी प्रकार तुम्हें सत्यपर स्थिर रहना चाहिये
yudhiṣṭhira uvāca |
mahato 'tra striyaṁ kāmād bādhitāṁ trāhi mām api |
dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṁ kurvanti sādhavaḥ ||
taṁ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ |
divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham ||
tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṁ sara uttamam |
adya āsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau ||
vyāsaṁ kamalapatrākṣaṁ dṛṣṭvā śokaṁ vihāsyatha |
dhārtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṁ vāraṇāvate ||
trāṇaṁ ca vidurāt tubhyaṁ viditaṁ jñānacakṣuṣā |
āvāse śālihotrasya sa ca vāsaṁ vidhāsyati ||
varṣavātātapasaha ayaṁ puṇyo vanaspatiḥ |
pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ ||
tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ |
kādambāḥ sārasā haṁsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha |
ruvanti madhuraṁ gītaṁ gāndharvasvanamiśritam ||
yudhiṣṭhira uvāca |
evam etad yathāttha tvaṁ hiḍimbe nātra saṁśayaḥ |
sthātavyaṁ tu tvayā satye yathā brūyāṁ sumadhyame ||
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— “నన్ను కూడా రక్షించు; ఇక్కడ కామవేదన బలంతో బాధపడుతున్న ఒక స్త్రీ నిలిచియుంది. సాధువులు శరణాగతులపై దయ చూపుతారు—ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షమనే నాలుగు పురుషార్థాల సిద్ధికోసం. ధర్మానురాగులైన మునులు దయనే ధర్మమని ప్రకటిస్తారు. దివ్యజ్ఞానంతో నేను గతమును, రాబోయేదానిని చూస్తున్నాను. అందువల్ల మీ శ్రేయస్సును చెప్పుచున్నాను. ఇక్కడికి సమీపంలో ఒక ఉత్తమ సరస్సు ఉంది. ఈ రోజే అక్కడికి వెళ్లి స్నానం చేసి, ఒక వృక్షం క్రింద విశ్రాంతి తీసుకోండి. కొద్ది కాలంలోనే కమలపత్రాక్షుడైన వ్యాసుని దర్శించి మీ శోకాన్ని విడిచిపెడతారు. ధార్తరాష్ట్రుల చేత మీకు కలిగే నిర్వాసం, వారణావతంలో మిమ్మల్ని దహించబోయిన యత్నం, విదురుని ద్వారా మీ రక్షణ—ఇవి అన్నీ ఆయనకు జ్ఞానచక్షువుతో తెలిసినవే. ఆయన శాలిహోత్ర ముని ఆశ్రమంలో నివసిస్తాడు. అక్కడ వర్షం, గాలి, ఎండను తట్టుకునే పుణ్యవృక్షం ఉంది. దాని నీరు కేవలం త్రాగితేనే ఆకలి దాహాలు శమిస్తాయి. శాలిహోత్రుని తపస్సు వల్ల ఆ సరస్సు, ఆ వృక్షం ఏర్పడ్డాయి. అక్కడ కాదంబ, సారస, హంస, కురరీ, కురర పక్షులు గంధర్వస్వరములతో కలిసిన మధురగీతాలు ఆలపిస్తుంటాయి.” వైశంపాయనుడు చెప్పెను— హిడింబా మాటలు విని కుంతీదేవి సమస్తశాస్త్రవిశారదుడైన మహాప్రాజ్ఞ యుధిష్ఠిరునితో ఇలా అంది— “భారత! నీవు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడు; నేను చెప్పేది విను. ఈ రాక్షసి మాటలతో అయితే సద్గుణధర్మాన్నే పలుకుతోంది. ఆమె అంతరభావం భీమునిపై దుష్టమైనా, ఆ రాక్షసి అతనికి ఏమి చేయగలదు? కాబట్టి నీకు సమ్మతమైతే, సంతానార్థం కొంతకాలం నా వీరపుత్రుడు భీమసేనుని సేవలో ఆమె ఉండనివ్వు.” యుధిష్ఠిరుడు పలికెను— “హిడింబే, నీవు చెప్పినదే సత్యం; ఇందులో సందేహం లేదు. అయితే సుమధ్యమే, నేను చెప్పినట్లే సత్యంలో స్థిరంగా ఉండి నీవు ఆచరించాలి.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Compassion (dayā) toward one who seeks protection is presented as a central expression of dharma, harmonizing all four human aims (dharma, artha, kāma, mokṣa). Alongside this ethical claim, the verse stresses satya—steadfastness in truth and obedience to a righteous directive—as the condition for trust and moral order.
In the Hiḍimbā episode, prophetic knowledge is voiced: the Pāṇḍavas’ exile, the Vāraṇāvata arson plot, and their rescue through Vidura are foreseen, and guidance is given to go to a nearby sacred lake and rest under a wondrous tree connected with the sage Śālihotra. Yudhiṣṭhira then affirms the truth of what Hiḍimbā says and instructs her to remain firm in truth and follow his command.