Adhyaya 146
Ādi Parva, Adhyāya 146 — Brāhmaṇī’s counsel on grief, duty, and protection of children
Upa-parva: Āstīka Parva (within Ādi Parva) — discourse on household duty, protection, and inevitability of death
The chapter presents a sustained appeal by a wife (brāhmaṇī) to her husband, structured as ethical reasoning rather than mere lament. She begins by reframing grief: death is inevitable for all humans, therefore sorrow cannot alter what must occur (1–2). She then argues that spouse and children are central aims of household life, and urges him to abandon distress while she undertakes a difficult course of action for the family’s welfare (3). She defines an idealized spousal duty—acting for the husband’s good even at personal cost—and claims such action yields welfare, reputation, and enduring merit (4–6). A major theme is protection: she asserts the husband is capable of sustaining and guarding the children, whereas she foresees social vulnerability without him, including coercion and predation against an unprotected woman and daughter (7–21). She frames her intention as dharmya and beneficial for him and his lineage, including as a means of escaping a crisis (āpaddharma) (24–27). She requests permission and reiterates that women are considered non-killable in dharma discourse, using this to argue for sending her rather than exposing him and the children to ruin (28–35). The narrator Vaiśaṃpāyana closes with the husband embracing her and weeping, indicating the emotional gravity and the persuasive force of her counsel (36).
Chapter Arc: वारणावत में पाण्डवों का स्वागत-उत्सव—हजारों रथों और जनसमूह की जय-जयकार के बीच एक अदृश्य षड्यंत्र की गंध: शत्रु ने ‘घर’ नहीं, अग्नि का जाल रचा है। → युधिष्ठिर संकेतों से भीम को सावधान करते हैं कि यह भवन ज्वलनशील पदार्थों (लाक्षा, घृत, सूखे तृण-लकड़ी आदि) से बना है और पुरोचन दुर्योधन के वश में निर्भय होकर अधर्म करेगा। दोनों भाई भीतर रहते हुए भी बाहर से अनभिज्ञ बने रहने की नीति तय करते हैं। → भीम और युधिष्ठिर निर्णायक उपाय पर आते हैं—भूमि में गुप्त सुरंग (बिल) बनाकर सुरक्षित पलायन-पथ तैयार करना, ताकि आग लगने पर धुएँ और ज्वाला से बचकर निकल सकें; और यह सब इस तरह कि पुरोचन या नगरजन को भनक न लगे। → योजना स्पष्ट होती है: सतर्कता, गोपनीयता, और समय आने पर त्वरित निष्क्रमण। पाण्डव ‘अतिथि’ बने रहेंगे, पर भीतर-भीतर बचाव-व्यवस्था खड़ी करेंगे। → पुरोचन कब और कैसे जतु-गृह में अग्नि प्रज्वलित करेगा—और क्या पाण्डवों की सुरंग समय पर पूर्ण होगी?
Shlokas
Verse 1
अपन करा बछ। ऑफ कातज ३. यहाँ संकेतसे यह बात बतायी गयी है कि शत्रुओंने तुम्हारे लिये एक ऐसा भवन तैयार करवाया है
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆపై వారణావత నగరంలోని సమస్త ప్రజలు, సర్వ మంగళభావాలతో నిండినవారై, శాస్త్రోక్త విధి ప్రకారం అలసట లేకుండా, పాండవుల శుభాగమన వార్త విని పరమానందంతో ఉప్పొంగిపోయారు. వారు విధివిధానంగా మంగళద్రవ్యాలు, ఉపహారాలు తీసుకొని, నానావిధ వాహనాలపై వేల సంఖ్యలో నగరమునుండి బయలుదేరి వారి స్వాగత సత్కారమునకు వచ్చిరి.
Verse 2
श्रुत्वा55गतान् पाण्डुपुत्रान् नानायानै: सहस्रश: । अभिज ममुर्नरश्रेष्ठान् क्षुत्वैव परया मुदा
పాండుపుత్రులైన నరశ్రేష్ఠులు క్షేమంగా వచ్చారనే వార్త విన్న వెంటనే వారణావత ప్రజలు మహానందంతో నిండిపోయారు. వారు వేల సంఖ్యలో నానావిధ వాహనాలపై ఎక్కి, శాస్త్రోక్త విధిగా మంగళోపహారాలు మోసుకొని, వారి స్వాగతార్థం బయలుదేరిరి.
Verse 3
ते समासाद्य कौन्तेयान् वारणावतका जना: । कृत्वा जयाशिष: सर्वे परिवार्यावतस्थिरे
కౌంతేయుల సమీపమునకు చేరిన వారణావత ప్రజలందరూ ‘జయ జయ’ అని ఘోషించి మంగళాశీస్సులు పలికిరి. అనంతరం వారు నాలుగు వైపులా వారిని చుట్టుముట్టి సమీపమున నిలిచిరి.
Verse 4
तैर्वृतः पुरुषव्याप्रो धर्मराजो युधिष्ठिर: । विबभौ देवसंकाशो वज्रपाणिरिवामरै:
వారిచే చుట్టుముట్టబడిన పురుషవ్యాఘ్రుడు, ధర్మరాజుడు యుధిష్ఠిరుడు దేవతుల వంటి తేజస్సుతో విరాజిల్లెను; అమరుల మధ్య వజ్రపాణి ఇంద్రునివలె అతడు శోభించెను.
Verse 5
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान् सत्कृत्य चानघ । अलंकृतं जनाकीर्ण विविशुर्वारणावतम्
నిష్పాప జనమేజయా! పౌరులు వారికి యథోచిత సత్కారం చేసిరి; పాండవులు కూడా పౌరులను గౌరవించి, జనసమూహంతో నిండిన అలంకృతమైన వారణావత నగరంలో ప్రవేశించిరి.
Verse 6
ते प्रविश्य पुरी वीरास्तूर्ण जग्मुरथो गृहान् । ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु,राजन! नगरमें प्रवेश करके वीर पाण्डव सबसे पहले शीघ्रतापूर्वक स्वधर्मपरायण ब्राह्मणोंके घरोंमें गये
నగరంలో ప్రవేశించిన ఆ వీర పాండవులు, ఓ మహీపాలా, తమ తమ విధికర్మలలో నిమగ్నులైన ధర్మనిష్ఠ బ్రాహ్మణుల ఇళ్లకు వెంటనే వేగంగా వెళ్లారు.
Verse 7
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां तदा । उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि
అనంతరం ఆ నరశ్రేష్ఠులు నగరాధికారులైన క్షత్రియులూ రథయోధుల ఇళ్లకు వెళ్లి దర్శనమిచ్చారు; ఆపై క్రమంగా వైశ్యుల ఇళ్లకూ, శూద్రుల ఇళ్లకూ కూడా వెళ్లారు.
Verse 8
अर्चिताश्च नरै: पौरै: पाण्डवा भरतर्षभ | जग्मुरावसथं पश्चात् पुरोचनपुरस्सरा:,भरतश्रेष्ठ) नगरनिवासी मनुष्योंद्वारा पूजित एवं सम्मानित हो पाण्डवलोग पुरोचनको आगे करके डेरेपर गये
ఓ భరతవృషభా! నగరవాసులచే పూజింపబడి గౌరవింపబడిన పాండవులు, పురోచనను ముందుంచి, ఆపై తమ నివాసస్థానానికి వెళ్లారు.
Verse 9
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च | आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचन:,वहाँ पुरोचनने उनके लिये खाने-पीनेकी उत्तम वस्तुएँ, सुन्दर शय्याएँ और श्रेष्ठ आसन प्रस्तुत किये
అక్కడ పురోచనుడు వారికి ఉత్తమ భక్ష్యపానీయాలు, శుభ్రమైన శయనాలు, మరియు ప్రధాన ఆసనాలను సమర్పించాడు.
Verse 10
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदा: । उपास्यमाना: पुरुषैरूषु: पुरनिवासिभि:
ఆ భవనంలో పురోచనుడు వారికి గొప్ప సత్కారం చేశాడు. వారు అత్యంత విలువైన సామగ్రితో సుసజ్జితులై, నగరవాసులలోని అనేక శ్రేష్ఠ పురుషుల సేవచే ఉపాసింపబడుతూ, అక్కడ సుఖంగా నివసించసాగారు.
Verse 11
दशरात्रोषितानां तु तत्र तेषां पुरोचन: । निवेदयामास गृहं शिवाख्यमशिवं तदा
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ వారు పది రాత్రులు నివసించిన తరువాత పురోచనుడు పాండవులకు ఒక గృహాన్ని తెలియజేశాడు; పేరు మాత్రం ‘శివ’ అని శుభనామం, కాని నిజానికి అది అశివం—హానికై ఉద్దేశించిన అపశకున గృహం।
Verse 12
तत्र ते पुरुषव्याप्रा विविशु: सपरिच्छदा: । पुरोचनस्यथ वचनात् कैलासमिव गुहुका:
పురోచనుని మాట ప్రకారం ఆ పురుషసింహులైన పాండవులు తమ సామగ్రి, పరిచారకులతో కూడి ఆ నూతన భవనంలో ప్రవేశించారు—గుహ్యకులు కైలాసానికి వెళ్లినట్లుగా।
Verse 13
तच्चागारमभिप्रेक्ष्य सर्वधर्मभूतां वर: । उवाचाग्नेयमित्येवं भीमसेनं युधिष्ठिर:
ఆ గృహాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, ధర్మవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన యుధిష్ఠిరుడు భీమసేనునితో అన్నాడు—“సోదరా, ఈ నివాసం అగ్ని త్వరగా అంటుకునే పదార్థాలతో నిర్మించినట్టుంది.”
Verse 14
जिप्राणो5स्य वसागन्ध॑ सर्पिर्जतुविमिश्रितम् । कृतं हि व्यक्तमाग्नेयमिदं वेश्म परंतप
“పరంతప భీమసేన! ఈ గృహం నుండి నెయ్యి, లాక్షతో కలిసిన కొవ్వు వాసన వస్తోంది; అందువల్ల ఇది అగ్ని త్వరగా అంటుకునే పదార్థాలతోనే నిర్మించబడిందని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.”
Verse 15
शणसर्जरसंव्यक्तमानीय गृहकर्मणि । मुज्जबल्वजवंशादि द्रव्यं सर्व घृतोक्षितम्
“ఈ గృహ నిర్మాణ కార్యానికి శణము, రాల వంటి పదార్థాలను తెచ్చారు; ముంజ గడ్డి, బల్వజ (మోటు తాటిచెప్పు గడ్డి), యవ కాడలు, వెదురు మొదలైన సమస్త ద్రవ్యాలను నెయ్యితో తడిపారు. నిపుణులై, నమ్మదగినవారిలా కనిపించే శిల్పులు గొప్ప కౌశలంతో ఈ అందమైన భవనాన్ని నిర్మించారు. కాని ఈ పాపి పురోచనుడు దుర్యోధనుని ఆజ్ఞలో ఉండి ఇదే అవకాశాన్ని కాచుకొని ఉన్నాడు—మనం నమ్మకంతో నిద్రించిన వేళ, ఇతడు అగ్ని పెట్టి గృహంతో పాటు మనల్ని దహించాలనుకుంటున్నాడు; అదే అతని కోరిక. పరంతప భీమసేన! పరమ ప్రాజ్ఞుడైన విదురుడు రాబోయే విపత్తును యథార్థంగా గ్రహించి నన్ను ముందే హెచ్చరించాడు. ఆయన మన చిన్న పితృవ్యుడు; ఎల్లప్పుడూ మన మేలే కోరేవాడు. స్నేహవశాత్, దుర్యోధనుని వశంలోని దుష్ట శిల్పులు రహస్యంగా కౌశలంతో నిర్మించిన ఈ అశివ గృహం గురించిన సమస్తాన్ని ఆయన ముందే నాకు వివరించాడు.”
Verse 16
शिल्पिभि: सुकृतं ह्ााप्तैर्विनीतैर्वेश्मकर्मणि । विश्वस्तं मामयं पापो दग्धुकाम: पुरोचन:
ఈ గృహాన్ని నిర్మాణకర్మలో నిపుణులైన, శిక్షణ పొందిన, అనుభవజ్ఞులైన శిల్పులు అత్యంత నైపుణ్యంతో నిర్మించారు. కానీ పాపి పురోచనుడు నన్ను దహించాలనే ఉద్దేశంతో, నేను నిర్భయంగా నమ్మకంతో ఉన్న వేళను కాచుకొని, ఈ నివాసానికి నిప్పు పెట్టి మమ్మల్ని దహించివేయాలని చూస్తున్నాడు.
Verse 17
तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित: । इमां तुतां महाबुद्धिर्विंदुरो दृष्टवांस्तथा
ఆ మూర్ఖుడు నిజంగా సుయోధనుని వశంలోనే ఉంటాడు. మహాబుద్ధిమంతుడైన విదురుడు ఈ కుట్రను యథార్థంగా చూసి, సమయానికి ముందే ప్రమాదాన్ని గ్రహించాడు.
Verse 18
आपदं तेन मां पार्थ स सम्बोधितवान् पुरा । ते वयं बोधितास्तेन नित्यमस्मद्धितैषिणा
హే పార్థా! రాబోయే విపత్తును గురించి అతడు ముందే నన్ను హెచ్చరించాడు. అందువల్ల మేమందరం అతని చేత బోధింపబడి జాగ్రత్తపడ్డాము—ఎల్లప్పుడూ మా హితమే కోరుకునే వాడైన విదురునిచే.
Verse 19
पित्रा कनीयसा स्नेहाद् बुद्धिमन्तो$शिवं गृहम् । अनार्य: सुकृतं गूढैर्दु्योधनवशानुगै:
స్నేహంతో మా చిన్న తండ్రి విదురుడు—మేము గ్రహించగలమని తెలిసి—ఈ అశుభ గృహం గురించి మమ్మల్ని హెచ్చరించాడు. దుర్యోధనుని వశంలో ఉన్న అనార్యులు దీన్ని రహస్యంగా గొప్ప నైపుణ్యంతో నిర్మించారు.
Verse 20
भीमसेन उवाच यदीदं गृहमाग्नेयं विहितं मन्यते भवान् | तथैव साधु गच्छामो यत्र पूर्वोषिता वयम्
భీమసేనుడు అన్నాడు—అన్నయ్యా! ఈ గృహం అగ్ని ప్రేరేపించే పదార్థాలతో నిర్మించబడిందని మీరు భావిస్తే, మేలైనది ఇదే: మనం వెంటనే బయలుదేరి, మునుపు నివసించిన చోటుకే క్షేమంగా తిరిగి వెళ్లుదాం.
Verse 21
युधिछिर उवाच इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये । अप्रमत्तैविचिन्वद्धिर्गतिमिष्टां ध्ुवामित:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—సోదరా! మన బాహ్య ప్రవర్తనతో మన అంతరంగ ఉద్దేశం బయటపడకుండా ఇక్కడ ఉండాలి. పూర్తిగా అప్రమత్తంగా ఉండి, ఇక్కడి నుంచి తప్పించుకునేందుకు నిశ్చితమైన, అనుకూలమైన మార్గాన్ని వెతుకుతూ ఉండాలి. నాకు ఇదే శ్రేయస్కరం అనిపిస్తోంది.
Verse 22
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचन: । क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रदह्मयादपि हेतुत:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—పురోచన మన ఏ చలనం ద్వారానైనా మన నిజ ఉద్దేశాన్ని గ్రహిస్తే, వెంటనే తన పని నెరవేర్చాలనే తాపత్రయంతో ఏదో ఒక بہానాతో మనలను కాల్చివేయగలడు కూడా.
Verse 23
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद् वा पुरोचन: । तथा हि वर्तते मन्द: सुयोधनवशे स्थित:,यह मूढ़ पुरोचन निन्दा अथवा अधर्मसे नहीं डरता एवं दुर्योधनके वशमें होकर उसकी आज्ञाके अनुसार आचरण करता है
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఈ పురోచనకు నింద భయం లేదు, అధర్మ భయమూ లేదు. మూర్ఖుడైన వాడు సుయోధనుడి వశంలో ఉండి అతని ఆజ్ఞ ప్రకారమే ప్రవర్తిస్తున్నాడు.
Verse 24
अपि चेह प्रदग्धेषु भीष्मो5स्मासु पितामह: । कोपं कुर्यात् किमर्थ वा कौरवान् कोपयीत सः
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఇక్కడ మనం కాలిపోయి మరణించిన తరువాత పితామహుడు భీష్ముడు కౌరవులపై కోపపడినా, ఆ కోపం వ్యర్థమే. అప్పుడు ఏ ప్రయోజనం కోసం ఆయన కౌరవులను కుపితులను చేస్తాడు?
Verse 25
अथवापीह गग्धेषु भीष्मो5स्माकं पितामह: । धर्म इत्येव कुप्येरन् ये चान्ये कुरुपुड्रवा:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—లేదా ఇక్కడ మనం కాలిపోయిన తరువాత పితామహుడు భీష్ముడు మరియు కురువంశంలోని ఇతర శ్రేష్ఠులు ‘ఇది ధర్మమే’ అని భావించి ఆ ఆతతాయులపై కోపపడవచ్చు; కానీ ఆ కోపం మనకు ఏ ప్రయోజనం?
Verse 26
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यत: प्रद्रवेमहि । स्पशै्निर्घितियेत् सर्वान् राज्यलुब्ध: सुयोधन:,यदि हम जलनेके भयसे डरकर भाग चलें तो भी राज्यलोभी दुर्योधन हम सबको अपने गुप्तचरोंद्वारा मरवा सकता है
మనం దహనభయంతో పారిపోయినా, రాజ్యలోభి సుయోధనుడు తన గూఢచారుల చేత మనందరినీ హతమార్చించగలడు; కాబట్టి కేవలం పారిపోవడం వల్ల ప్రమాదం తొలగదు, అధర్మలోభానికి స్థలం ఇచ్చినట్లే అవుతుంది।
Verse 27
अपदस्थान् पदे तिष्ठन्नपक्षान् पक्षसंस्थित: । हीनकोशान् महाकोश: प्रयोगर्घातयेद् भ्रुवम्
అతడు అధికారస్థానంలో దృఢంగా నిలిచాడు; మనం మన హక్కు స్థానంనుండి తొలగించబడ్డాం. అతడికి మిత్రబలం ఉంది; మనకు ఆశ్రయం లేదు. అతడికి విస్తారమైన ధనభాండారం ఉంది; మనకు వనరులే లేవు. కాబట్టి అనేక ఉపాయాలతో అతడు నిశ్చయంగా మన మరణాన్ని కలిగించగలడు।
Verse 28
तदस्माभिरिमं पाप॑ तं च पापं सुयोधनम् । वज्चयद्/िर्निवस्तव्यं छन्नावासं क्वचित् क्वचित्
కాబట్టి పాపాత్ముడు పురోచనుడిని, అలాగే పాపి సుయోధనుడిని కూడా మోసంలో ఉంచుతూ, మనం ఇక్కడే ఎక్కడో దాగిన నివాసాలలో—ఇక్కడ అక్కడ మారుతూ—గుప్తంగా నివసించాలి; మన జాడ ఎవరికీ తెలియకూడదు।
Verse 29
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम् | तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायताम्,हम सब मृगयामें रत रहकर यहाँकी भूमिपर सब ओर विचरें, इससे भाग निकलनेके लिये हमें बहुत-से मार्ग ज्ञात हो जायँगे
మనం అందరం వేటలో ఆసక్తితో ఈ భూమిని అన్ని దిక్కులా సంచరిద్దాం; అలా చేస్తే పారిపోవడానికి అనేక మార్గాలు మనకు తెలిసివస్తాయి।
Verse 30
भौमं च बिलमगद्यैव करवाम सुसंवृतम् । गूढश्वासान्न नस्तत्र हुताश: सम्प्रधक्ष्यति
ఇంకా, ఈ రోజే భూమిలో ఒక సురంగాన్ని బాగా మూసివేసి తయారు చేద్దాం. అక్కడ మన శ్వాస కూడా దాగి ఉంటుంది—ఇక మన కార్యాల సంగతి ఏముంది! ఆ మార్గంలో ప్రవేశించిన తర్వాత అగ్ని మనలను దహించలేను।
Verse 31
वसतोऊत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचन: । पौरो वापि जन: कश्चित् तथा कार्यमतन्द्रितै:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—మనం ఇక్కడ నివసిస్తున్నంతకాలం ఆలస్యం విడిచి అప్రమత్తంగా అలా కార్యాలు చేయాలి; పురోచనకు మన గురించి ఏమీ తెలియకూడదు, పట్టణవాసుల్లో ఎవరికీ కూడా మన యోచనలపై స్వల్ప సంకేతమూ దొరకకూడదు।
Verse 145
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमसेनयुधिष्ठिरसंवादे पज्चचत्वारिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని జతుగృహపర్వంలో భీమసేన–యుధిష్ఠిర సంభాషణలో నూర నలభై ఐదవ అధ్యాయం ముగిసింది।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether emotional collapse or withdrawal from duty is permissible when faced with impending loss, versus choosing a difficult, duty-centered action that prioritizes the safety of children, spouse, and lineage under conditions of social risk.
The chapter advances a practical ethic: recognize inevitability (death cannot be negotiated), discipline grief, and act to protect dependents. Dharma is presented as responsibility under constraint, not merely personal sentiment.
No explicit phalaśruti formula appears in the cited passage; the closest functional equivalent is the internal claim that such duty-based action yields worldly reputation (yaśas) and enduring merit (akṣayya) (notably in verses 4–6).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.