Shloka 66
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
उनके नाम इस प्रकार हैं--अनूचाना और अनवसद्या, गुणमुख्या एवं गुणावरा, अद्रिका तथा सोमा, मिश्रकेशी और अलम्बुषा, मरीचि और शुचिका, विद्युत्पर्णा, तिलोत्तमा, अम्बिका, लक्षणा, क्षेमा, देवी, रम्भा, मनोरमा, असिता और सुबाहु, सुप्रिया एवं वपु, पुण्डरीका एवं सुगन्धा, सुरसा और प्रमाथिनी, काम्या तथा शारद्वती आदि। ये झुंड-की-झुंड अप्सराएँ नाचने लगीं। इनमें मेनका, सहजन्या, कर्णिका और पुंजिकस्थला, ऋतुस्थला एवं घृताची, विश्वाची और पूर्वचित्ति, उम्लोचा और प्रम्लोचा--ये दस विख्यात हैं || ६१-- ६५ || उर्वश्येकादशी तासां जगुश्नायतलोचना: । धातार्यमा च मित्रश्न वरुणों5शो भगस्तथा,इन्हीं प्रधान अप्सराओंकी श्रेणीमें ग्यारहवीं उर्वशी है। ये सभी विशाल नेत्रोंवाली सुन्दरियाँ वहाँ गीत गाने लगीं। धाता और अर्यमा, मित्र और वरुण, अंश एवं भग, इन्द्र, विवस्वान् और पूषा, त्वष्टा एवं सविता, पर्जन्य तथा विष्णु--ये बारह आदित्य माने गये हैं। ये सभी पाण्डुनन्दन अर्जुनका महत्त्व बढ़ाते हुए आकाशमें खड़े थे
anūcānā ca anavasadyā guṇamukhyā ca guṇāvarā | adrikā ca somā ca miśrakeśī ca alambuṣā || marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā | ambikā lakṣaṇā kṣemā devī rambhā manorāmā || asitā ca subāhuś ca supriyā ca vapuḥ punaḥ | puṇḍarīkā sugandhā ca surasā pramāthinī || kāmyā ca śāradvatī cety evam-ādyāḥ sahasraśaḥ | tāḥ sarvāḥ sampranṛtyanta gaṇā gaṇāḥ samāgatāḥ || menakā sahajanyā ca karṇikā puñjikāsthalā | ṛtusthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacittikā || umlocā pramlocā ceti daśaite prasṛtāḥ smṛtāḥ || urvaśy ekādaśī tāsāṃ jaguḥ snigdhāyatālocanāḥ | dhātā aryamā ca mitraś ca varuṇo 'ṃśo bhagas tathā || indro vivasvān pūṣā ca tvaṣṭā savitā parjanyaḥ | viṣṇuś ca dvādaśaite 'dityāḥ smṛtāḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—వారి పేర్లు ఈ విధంగా—అనూచానా, అనవసద్యా; గుణముఖ్యా, గుణావరా; అద్రికా, సోమా; మిశ్రకేశీ, అలంబుషా; మరీచీ, శుచికా; విద్యుత్పర్ణా, తిలోత్తమా; అంబికా, లక్షణా, క్షేమా, దేవీ, రంభా, మనోరమా; అసితా, సుబాహు; సుప్రియా, వపు; పుండరీకా, సుగంధా; సురసా, ప్రమాథినీ; కామ్యా, శారద్వతీ మొదలైనవారు. వారు గుంపులుగా కూడి నర్తించసాగిరి. వారిలో మేనకా, సహజన్యా, కర్ణికా, పుంజికస్థలా, ఋతుస్థలా, ఘృతాచీ, విశ్వాచీ, పూర్వచిత్తీ, ఉమ్లోచా, ప్రమ్లోచా—ఈ పది విశేషంగా ప్రసిద్ధులు. ఈ ప్రధాన అప్సరల్లో పదకొండవది ఉర్వశీ; ఆ విశాలనేత్ర సుందరీమణులు అక్కడ గానం చేయసాగిరి.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how cosmic powers and celestial beings publicly affirm a hero’s stature: greatness is not merely personal prowess but is recognized within a wider moral-cosmic order (represented by the Ādityas) and celebrated through refined arts (song and dance).
Vaiśampāyana lists many Apsarases who assemble and begin dancing; he notes ten especially famous ones and adds Urvaśī as the eleventh among the principal Apsarases. They sing, while the twelve Ādityas stand in the sky praising and magnifying Arjuna, the son of Pāṇḍu.