Shloka 36
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
वैशम्पायनजी कहते हैं--महाराज पाण्डुके यों कहने-पर यशस्विनी कुन्तीने इन्द्रका (उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा । जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासौ फाल्गुन: स्मृतः ।।) वह फाल्गुन मासमें दिनके समय पूर्वाफाल्गुनी और उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रोंके संधिकालमें उत्पन्न हुआ। फाल्गुनमास और फाल्गुनी नक्षत्रमें जन्म लेनेके कारण उस बालकका नाम “फाल्गुन” हुआ। जातमात्रे कुमारे तु वागुवाचाशरीरिणी । महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा,कुमार अर्जुनके जन्म लेते ही अत्यन्त गम्भीर नादसे समूचे आकाशको गूँजाती हुई आकाशवाणीने पवित्र मुसकानवाली कुन्तीदेवीको सम्बोधित करके समस्त प्राणियों और आश्रमवासियोंके सुनते हुए अत्यन्त स्पष्ट भाषामें इस प्रकार कहा--
vaiśampāyana uvāca—uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā | jātas tu phālgune māsi tenāsau phālgunaḥ smṛtaḥ || jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī | mahāgambhīra-nirghoṣā nabho nādayatī tadā ||
వైశంపాయనుడు చెప్పాడు—మహారాజు పాండుడు అలా చెప్పిన తరువాత యశస్వినీ కుంతీ ఇంద్రుని ఆహ్వానించింది. ఆ బాలుడు ఫాల్గుణ మాసంలో పగటి వేళ, పూర్వఫాల్గుణీ మరియు ఉత్తరఫాల్గుణీ నక్షత్రాల సంధికాలంలో జన్మించాడు. ఫాల్గుణ మాసంలో, ఫాల్గుణీ నక్షత్రాలలో జన్మించినందున అతడు “ఫాల్గుణుడు” అని ప్రసిద్ధి పొందాడు. కుమారుడు జన్మించిన క్షణమే, మహాగంభీర ధ్వనితో ఆకాశమంతా మార్మోగే అశరీరవాణి శుచిస్మితమైన కుంతీని సంబోధించి, సమస్త ప్రాణులు మరియు ఆశ్రమవాసులు వినుచుండగా స్పష్టంగా ఇలా పలికింది—
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames a hero’s life as guided by auspicious timing and divine sanction: names, identity, and future role are linked to cosmic order (month and nakṣatra), and a heavenly proclamation signals that extraordinary births carry responsibilities aligned with dharma.
After Pāṇḍu’s request, Kuntī bears a son through Indra. He is born in the month of Phālguna during the transition between Pūrvā-Phalgunī and Uttarā-Phalgunī, hence called Phālguna (Arjuna). Immediately, a bodiless divine voice resounds in the sky and addresses Kuntī before the assembled hermitage community.