Shloka 11
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
प्राहु: क्षत्रे बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु । (अश्वमेध: क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिश्श्रेष्ठो दिवाकर: । ब्राह्मणों द्विपदां श्रेष्ठो बलश्रेष्ठस्तु मारुत: ।। मारुतं मरुतां श्रेष्ठ सर्वप्राणिभिरीडितम् । आवाहय त्वं नियमात् पुत्रार्थ वरवर्णिनि ।। स नो यं दास्यति सुतं स प्राणबलवान् नृषु ।) ततस्तथोक्ता भर्त्रा तु वायुमेवाजुहााव सा,'प्रिये! क्षत्रियको बलसे ही बड़ा कहा गया है। अतः एक ऐसे पुत्रका वरण करो, जो बलमें सबसे श्रेष्ठ हो। जैसे अश्वमेध सब यज्ञोंमें श्रेष्ठ है, सूर्यदेव सम्पूर्ण प्रकाश करनेवालोंमें प्रधान हैं और ब्राह्मण मनुष्योंमें श्रेष्ठ है, उसी प्रकार वायुदेव बलमें सबसे बढ़-चढ़कर हैं। अतः सुन्दरी! अबकी बार तुम पुत्र-प्राप्तिके उद्देश्यसे समस्त प्राणियोंद्वारा प्रशंसित देवश्रेष्ठ वायुका विधिपूर्वक आवाहन करो। वे हमलोगोंके लिये जो पुत्र देंगे, वह मनुष्योंमें सबसे अधिक प्राणशक्तिसे सम्पन्न और बलवान होगा।' स्वामीके इस प्रकार कहनेपर कुन्तीने तब वायुदेवका ही आवाहन किया
vaiśampāyana uvāca |
prāhuḥ kṣatre balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu |
(aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiśśreṣṭho divākaraḥ |
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho balaśreṣṭhas tu mārutaḥ ||
mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam |
āvāhaya tvaṃ niyamāt putrārthaṃ varavarṇini ||
sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavān nṛṣu |)
atas tathokta bhartrā tu vāyum evājuhāva sā |
వైశంపాయనుడు పలికెను—‘క్షత్రియులలో బలమే శ్రేష్ఠమని చెబుతారు; కనుక బలంలో అగ్రగణ్యుడైన కుమారుని కోరుకొనుము. అశ్వమేధం యజ్ఞాలలో శ్రేష్ఠమైనట్లు, సూర్యుడు జ్యోతులలో ప్రధానమైనట్లు, బ్రాహ్మణుడు ద్విపదులలో శ్రేష్ఠమైనట్లు—బలంలో వాయుదేవుడు పరమోన్నతుడు. ఓ సుందరి, పుత్రార్థంగా నియమాచరణతో సమస్త ప్రాణులచే స్తుతింపబడే దేవశ్రేష్ఠుడు వాయువును ఆహ్వానించుము. ఆయన ఇచ్చే కుమారుడు మనుష్యులలో ప్రాణశక్తి, దేహబలములలో అగ్రగణ్యుడగును.’ భర్త ఇలా చెప్పగా కుంతీ వాయుదేవునినే ఆహ్వానించింది.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames a Kṣatriya ethic: for rulers and warriors, strength and vital energy are prized as enabling protection and duty. It also emphasizes niyama—disciplined, rule-bound ritual conduct—showing that desired ends (a powerful heir) should be pursued through lawful, regulated means rather than impulse.
Kuntī’s husband advises her to invoke the deity who embodies supreme strength—Vāyu—so that the son granted will be exceptionally powerful. Following this counsel, Kuntī performs the proper invocation of Vāyu, setting the stage for the birth of a mighty son (Bhīma).