Shloka 5
Ruru–Ḍuṇḍubha Saṃvāda: Śāpa, Mokṣa, and Ahiṃsā-Upadeśa
Chapter 11
Devanagari script
तस्याहं तपसो वीर्य जानन्नासं तपोधन । भृशमुद्विग्नह्ददयस्तमवोचमहं तदा,तपोधन! मैं उसकी तपस्याका बल जानता था, अतः मेरा हृदय अत्यन्त उद्विग्न हो उठा और बड़े वेगसे उसके चरणोंमें प्रणाम करके, हाथ जोड़, सामने खड़ा हो, उस तपोधनसे बोला--सखे! मैंने परिहासके लिये सहसा यह कार्य कर डाला है। ब्रह्मन! इसके लिये क्षमा करो और अपना यह शाप लौटा लो। मुझे अत्यन्त घबराया हुआ देखकर सम्भ्रममें पड़े हुए उस तपस्वीने बार-बार गरम साँस खींचते हुए कहा--“मेरी कही हुई यह बात किसी प्रकार झूठी नहीं हो सकती”
Translation
ఓ తపోధనా! అతని తపస్సు బలాన్ని నేను తెలుసు; అందువల్ల నా హృదయం తీవ్రంగా కలవరపడింది, అప్పుడు నేను అతనితో ఇలా అన్నాను.
Word by Word
तस्यof him/that (person)
तस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Nominative, Singular
तपसःof austerity/penance
तपसः:
Sambandha
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Genitive, Singular
वीर्यम्power, potency
वीर्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootवीर्य
FormNeuter, Accusative, Singular
जानन्knowing
जानन्:
Karta
TypeVerb
Rootज्ञा
Formशतृ (present active participle), Masculine, Nominative, Singular
आसम्I was
आसम्:
Karta
TypeVerb
Rootअस्
FormImperfect (Laṅ), 1st, Singular, Parasmaipada
तपोधनO ascetic rich in austerity
तपोधन:
Sambodhana
TypeNoun
Rootतपोधन
FormMasculine, Vocative, Singular
भृशम्greatly, exceedingly
भृशम्:
Visheshana
TypeIndeclinable
Rootभृशम्
उद्विग्नहृदयःhaving an agitated heart
उद्विग्नहृदयः:
Karta
TypeAdjective
Rootउद्विग्नहृदय
FormMasculine, Nominative, Singular
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
अवोचम्I said/spoke
अवोचम्:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormAorist (Luṅ), 1st, Singular, Parasmaipada
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
Form—, Nominative, Singular
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
Speaker
डुण्ड्रुभ उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes